پێش ئه وه‌ی داوای ڕاپۆرت بكه ی سه ردا نی ئێره بكه

[amanj.esmail]

كتمان السر
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاء تُلْقُونَ إِلَيْهِم بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءكُم مِّنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَن تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ إِن كُنتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي وَابْتِغَاء مَرْضَاتِي تُسِرُّونَ إِلَيْهِم بِالْمَوَدَّةِ وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَمَا أَعْلَنتُمْ وَمَن يَفْعَلْهُ مِنكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاء السَّبِيلِ﴾(الممتحنة:1).

قصة الآية
أمر رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم المسلمين بتجهيز أنفسهم لفتح مكة، وكانت هناك امرأة اسمها سارة، تتردد على مكة، فأتاها حاطب بن أبي بلتعة وكتب معها كتاباً إلى أهل مكة وأعطاها عشرة دنانير وكساها برداً على أن توصل الكتاب إلى أهل مكة وكتب في الكتاب: من حاطب بن أبي بلتعة إلى أهل مكة إن رسول الله يريدكم فخذوا حذركم.

فخرجت سارة ونزل جبرائيل فأخبر النبي صلى الله عليه وآله وسلمبما فعل، فبعث رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم علياً وعماراً وعمر والزبير وطلحة والمقداد بن الأسود وأبا مرثد وكانوا كلهم فرساناً وقال لهم:انطلقوا حتى تأتوا روضة خاخ فإن بها ظعينة معها كتاب من حاطب إلى المشركين فخذوه منها، فخرجوا حتى أدركوها في ذلك المكان، فقالوا لها أين الكتاب؟ فحلفت بالله ما معها من كتاب، فنحوها وفتشوا متاعها فلم يجدوا معها كتاباً، فهموا بالرجوع، فقال علي عليه السلام: والله ما كذبنا ولا كذبنا، وسل سيفه وقال: أخرجي الكتاب وإلا والله لأضربن عنقك. فلما رأت الجد أخرجته من ذؤابتها، فرجعوا بالكتاب إلى رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فأرسل إلى حاطب فأتاه، فقال له: هل تعرف الكتاب؟ قال: نعم، قال: فما حملك على ما صنعت؟ قال: يا رسول الله والله ما كفرت منذ أسلمت ولا غششتك منذ نصحتك، ولا أحببتهم منذ فارقتهم، ولكن لم يكن أحد من المهاجرين إلا وله بمكة من يمنع عشيرته وكنت عريراً فيهم ( أي غريباً) وكان أهلي بين ظهرانيهم فخشيت على أهلي فأردت أن أتخذ عندهم يداً، وقد علمت أن الله ينزل بهم بأسه وأن كتابي لا يغني عنهم شيئاً. فصدقه رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم وعذره1.

أهمية كتمان السر
لقد حثت التعاليم الإسلامية الإنسان على التحلّي ببعض الصفات الحسنة والعمل على أن تكون سلوكاً حياتياً لديه، لما في ذلك من صلاح حياته، ولما تعود به من نفع له في هذه الدنيا. ومن هذه الصفة الاستعانة على قضاء حوائجه والوصول إلى مآربه من خلال كتمان السر، وقد ورد في الرواية عن رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: استعينوا على قضاء حوائجكم بالكتمان2.

ولكن لا يقتصر أمر كتمان السر على الأمور الشخصية الخاصّة بل إن ذلك يتناول أيضاً المسائل العامة التي ترتبط بالمجتمع وبالأمة التي يعيش فيها الإنسان.

ولذا سوف نتحدث عن كلا الأمرين

أولا: كتمان السر في الأمور العامة
إن من أخطر ما يقع به الإنسان أن يفضح أمراًً يتعلّق بالمجتمع الإسلامي كافةً، وذلك كما في أمور الحرب والقتال، أو في المصالح العامة التي ترتبط بالمسلمين من اقتصاد، ومال وتجارة وغير ذلك.

بل حتّى فيما يرتبط ببعض معارف الدين مما قد يقوم غير المؤمنين بالتشنيع على الإسلام فيه ورد الحث على الكتمان كما في بعض معارف أهل البيت عليهم السلام. فقد ورد في الرواية عن الإمام الصادق عليه السلام: كتمان سرنا جهاد في سبيل الله3. وعن الإمام الباقر عليه السلام: والله إن أحب أصحابي إلي أورعهم وأفقههم وأكتمهم لحديثنا4.

وما يوقع الإنسان في هذا أحد أمرين

1- فلتات اللسان (زلّة اللسان)
يعثر الإنسان في حديثه أحياناً فينطق لسانه بأمر يؤدي إلى أن يفضح أمراًً ينبغي ستره، فإذا كان ذلك الأمر مما يتعلق بمصالح المسلمين العامة كان الضرر أكبر، وقد ورد الحث على حفظ الإنسان للسانه، ففي رواية عن الإمام الباقر عليه السلام: إن هذا اللسان مفتاح كل خير وشر، فينبغي للمؤمن أن يختم على لسانه كما يختم على ذهبه وفضته5.

وهذا ما يُطلق عليه الناس تسمية زلّة اللسان، فلا يكون المتكلم قاصداً لأن يفضح أمراًً من الأمور، ولكن هذه الزلّة تكون قاتلةً أحياناً ولذا ورد في الرواية عن الإمام علي عليه السلام: زلة اللسان أشد من جرح السنان6.

وفي رواية أخرى عنه عليه السلام يبيّن فيها الخطر العظيم لزلات اللسان: المرء يعثر برجله فيبرى، ويعثر بلسانه فيقطع رأسه، إحفظ لسانك فإنَّ الكلمة أسيرة في وثاق الرجل، فان أطلقها صار أسيراً في وثاقها7.

والأمر يتجاوز مجرد ما يقع في الدنيا إلى المسؤولية والعقوبة في الآخرة ففي رواية عن الإمام الباقر عليه السلام: يحشر العبد يوم القيامة وما ندى دماً فيدفع إليه شبه المحجمة أو فوق ذلك، فيقال له: هذا سهمك من دم فلان، فيقول: يا رب، إنك لتعلم أنك قبضتني وما سفكت دماً؟ فيقول: بلى، سمعت من فلان رواية كذا وكذا، فرويتها عليه، فنقلت حتى صارت إلى فلان الجبار فقتله عليها، وهذا سهمك من دمه8.

ويفسّر الإمام الصادق عليه السلام الآية الكريمة: ﴿ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُواْ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ﴾(البقرة:61) يقول: والله ما قتلوهم بأيديهم ولا ضربوهم بأسيافهم، ولكنهم سمعوا أحاديثهم فأذاعوها فاخذوا عليها فقتلوا9.

2- المودّة مع أعداء الدين
إنّ ممّا حذّر منه الإسلام بشدّة مما يُوقع الإنسان في إفشائه لسر يتعلّق بالمسلمين أن تكون له مودّة مع أحد من أعداء الدين، لمصالح تتعلق به وترتبط مع ذلك العدو الذي يكيد بالمسلمين، وهذا هو الذي وقع فيه حاطب بن أبي بلتعة. وتؤكد الآية الكريمة أن هذه المودّة لن تكون إلا من طرف واحد، وإلا فإنّ هؤلاء لن يظهروا لكم المودّة إطلاقاً.

عن الإمام علي عليه السلام: "إياك أن تحب أعداء الله، أو تصفي ودك لغير أولياء الله، فإن من أحب قوماً حشر معهم"10.

ثانيا: كتمان السر في الأمور الخاصّة
كما ينبغي للمرء أن يسعى ليكتم سرّه في الأمور الخاصة، ويترتب على ذلك فوائد عديدة أشارت إليها الروايات:

أ- ان يملك الإنسان أمره
فإذا نوى الإنسان أمراً وأبقاه سراً عند نفسه أمكن له أن يعدل في رأيه أو أن يسعى به دون أن يعيقه أحد، فعن الإمام علي عليه السلام: من كتم سره كانت الخيرة في يده11،وعنه عليه السلام: سرك أسيرك فإن أفشيته صرت أسيره12.

ب- أن ينجح الإنسان في أمره
الحياة بطبعها ساحة للتنافس، يسعى كل إنسان لينال منها، ومن الطبيعي أن يغتنم كل فرصة تمر أمامه، فإذا كان أمامك فرصة تنال فيها خيراً فاستعن على الوصول إلى ذلك بالكتمان فقد ورد عن الإمام علي عليه السلام: أنجح الأمور ما أحاط به الكتمان13، وعن الإمام الجواد عليه السلام: إظهار الشيء قبل أن يستحكم مفسدة له14.

ج- الحذر من الخيانة
إذا أودعت سرك عند غيرك قد يخونك فقد ورد في الرواية عن الإمام علي عليه السلام: انفرد بسرك ولا تودعه حازماً فيزل ولا جاهلاً فيخون15.

والخيانة قد تصدر حتّى من شخص صديق لك، ففي رواية عن الإمام الصادق عليه السلام: لا تطلع صديقك من سرك إلا على ما لو اطلعت عليه عدوك لم يضرك، فإن الصديق قد يكون عدواً يوماً ما16.

للمطالعة
إفشاء السر: وإذاعته، وهو أعم من كشف العيب، إذ السر قد يكون عيباً وقد لا يكون بعيب، ولكن في إفشائه إيذاء وإهانة بحق الأصدقاء أو غيرهم من المسلمين، وهو من رذائل قوة الغضب إن كان منشأه العداوة، ومن رذائل قوة الشهوة إن كان منشأه تصور نفع مالي، أو مجرد اهتزاز النفس بذلك لخباثتها، وهو مذموم منهي عنه قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "إذا حدث الرجل الحديث ثم التفت، فهي أمانة" وقال صلى الله عليه وآله وسلم: "الحديث بينكم أمانة". وورد: "إن من الخيانة أن تحدث بسر أخيك". وقال عبد الله بن سنان للصادق عليه السلام: " عورة المؤمن على المؤمن حرام؟ فقال: نعم ! قلت: يعني سفلته؟ قال: ليس حيث تذهب، إنما هو إذاعة سره ".

كتمان السر: ضد إفشاء السر كتمانه، وهو من الأفعال المحمودة، وقد أمر به في الأخبار. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "طوبى لعبد نومة، عرفه الله ولم يعرفه الناس، أولئك مصابيح الهدى وينابيع العلم تتجلى عنهم كل فتنة مظلمة ليسوا بالمذاييع البذر، ولا الجفاة المرائين". وقال أمير المؤمنين عليه السلام: "قولوا الخير تعرفوا به، واعملوا الخير تكونوا من أهله، ولا تكونوا عجلاً مذاييع. فإن خياركم الذين إذا نظر إليهم ذكر الله، وشراركم المشاؤن بالنميمة، المفرقون بين الأحبة، المبتغون للبراء المعايب"17.

[amanj.esmail]

هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغ

بریتیه‌ له‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی یاخود شله‌ی ده‌ماغی "ئه‌و شله‌یه‌ی ده‌وه‌ری ده‌ماغ و مۆخی مێشکی داوه‌" زۆربه‌ی جار له‌ ئه‌نجامی بڵاو بوونه‌وه‌ی نه‌خۆشیه‌ لێگیراوه‌کانه‌وه‌ ده‌بێت. ئه‌و هه‌ڵئاوسانه‌ی که‌ له‌ ئه‌نجامی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغییه‌وه‌ دروست ده‌بێت چه‌ند نیشانه‌یه‌کی لێده‌که‌وێته‌وه‌ که‌ به‌گشتی بریتین له‌ ژانه‌سه‌ر و تا و ڕه‌ق بوونی مل.
زۆربه‌ی باره‌کانی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی تووشبوون به‌ ڤایرۆسه‌وه‌ ده‌بێت، به‌ڵام هه‌ندێک جار له‌ ئه‌نجامی به‌کتریا و که‌ڕووشه‌وه‌ ده‌بێت.
ئه‌گه‌ر تۆ گومانت کرد که‌ خۆت یاخود یه‌کێک تووشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی بووه‌، پێویسته‌ کت و پڕ سه‌ردانی نه‌خۆشخانه‌ بکرێت، چاره‌سه‌ری زوویی ده‌بێته‌ هۆی ڕێگرتن له‌ ئاڵۆزیه‌کانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌.

نیشانه‌کانی؛
زۆر جار نیشانه‌ زووه‌کانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ تێکه‌ڵ ده‌کرێت له‌گه‌ڵ نیشانه‌کانی هه‌ڵامه‌ت. نیشانه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی ڕووده‌دات له‌ ماوه‌ی ڕۆژێک یاخود دوو ڕۆژ، به‌شێوه‌یه‌کی نموونه‌یی نیشانه‌کان بریتین له‌؛
تایه‌کی به‌رز
ژانه‌سه‌رێکی تووند
هێڵنج و ڕشانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ژانه‌سه‌ره‌که‌
گێژ بوون
گه‌شکه‌
خه‌واڵوویی
ڕه‌ق بوونی مل
هه‌ستیاری بۆ ڕووناکی
له‌ده‌ستانی حه‌ز بۆخواردن و خواردنه‌وه‌
سوورهه‌ڵگه‌ڕانی پێست له‌ هه‌ندێک باردا

له‌ منداڵی ساوا نیشانه‌کان به‌م شێوه‌یه‌ ده‌بێت؛
گریانی به‌رده‌وام
زۆر خه‌واڵوویی و بێ وه‌زعی
که‌م خواردنی شیر
پۆقڵه‌ کردنی خاڵێکی نه‌رم له‌ سه‌ر سه‌ری ساوایه‌که‌ "به‌شی پێشه‌وه‌"
ڕه‌ق بوونی لاشه‌ و ملی ساوایه‌که‌

که‌ی سه‌ردانی پزیشک بکرێت؟
ئه‌گه‌ر خۆت یاخود که‌سێکی تر له‌ ئه‌ندامانی خێزانه‌که‌ت نیشانه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی هه‌بوو، وه‌ک تا و ژانه‌سه‌رێکی تووند و گێژ بوون و هێلنج و ڕشانه‌وه‌ و مل ڕه‌قی – ئه‌وا پێویسته‌ کت و پڕ سه‌ردانی پزیشک یاخود نه‌خۆشخانه‌ بکرێت، ناتواندرێت بزاندرێت که‌ کام جۆر له‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغیت هه‌یه‌ ته‌نها به‌ به‌سه‌ردانی پزیشک نه‌بێت.
هۆکاره‌کانی تووشبوون به‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی
تووشبوون به‌ به‌کتریا
تووشبوون به‌ ڤایرۆس
تووشبوون به‌ که‌ڕوو

هۆکاره‌ مه‌ترسیداره‌کان
ته‌مه‌ن؛ منداڵان ته‌مه‌نیان له‌ خوار 5 ساڵی زیاتر تووشی هه‌وکردنی ڤایرۆسی په‌رده‌ی ده‌ماغ ده‌بن.
ژیان له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی قه‌رباڵغ "به‌شه‌ ناوه‌خۆیه‌کان،زیندانه‌ک� �� �� �ن، پێگه‌ سه‌ربازیه‌کان..هتد"؛ ئه‌مه‌ش هۆکارێکی تره‌ که‌ ئاسانکاری ده‌کات له‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی.
ماوه‌ی دووگیانی؛
ئیشکرن له‌گه‌ڵ یاخود له‌ ناو ئاژه‌ڵان؛
ئه‌و که‌سانه‌ی سیسته‌می به‌رگریان بێ هێزه‌ بۆ هه‌ر هۆکارێک بێت؛ بۆ نموونه‌ ئه‌و که‌سانه‌ی نه‌خۆشی شه‌کره‌یان هه‌یه‌، یاخود نه‌خۆشی ئایدز..هتد.

ئاڵۆزیه‌کانی؛
ئالۆزیه‌کانی نه‌خۆشی هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی سه‌خته‌، هه‌رچه‌ند ماوه‌ی درێژ نه‌خۆشیه‌که‌ به‌بێ چاره‌سه‌ری بمێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌ند مه‌ترسی سه‌ڕع یاخود تێکچوونی نه‌گه‌ڕاوه‌ی ده‌ماری زیاتره‌ وه‌ک "له‌ده‌ستانی بیستن و بینین و قسه‌کردن و فێربوون و هه‌ڵسوکه‌وت".

خۆپاراستن؛
هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی تووشبوونی به‌ربڵاوه‌وه‌ ده‌بێت. به‌زۆری به‌کتریا و ڤایرۆس که‌ ده‌بنه‌ هۆی تووشبوونی‌ هه‌وکردنی په‌رده‌ی ده‌ماغی له‌ ئه‌نجامی بڵاوبوونه‌وه‌ به‌ هۆی پژمین یاخود کۆخیین یاخود گۆڕینه‌وه‌ی که‌ل و په‌لی خۆراک یاخود هه‌ر که‌ل و په‌لێکی تایبه‌ت "وه‌ک فلچه‌ی ددان" ده‌بێت. هه‌روه‌ها ژیان له‌گه‌ڵ که‌سێک که‌ نه‌خۆشیه‌که‌ی هه‌بێت یاخود له‌ شوێنێک که‌ نه‌خۆشیه‌که‌ به‌ربڵاوه‌ ئه‌وا مه‌ترسی تووشبوون زیاد ده‌بێت.
ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ یارمه‌تیت ده‌دات پاراستنی له‌ تووشبوون؛
شووشتنی ده‌سته‌کان به‌ جوانی پێش خواردن یاخود دوای ده‌ست به‌ ئاو گه‌یاندن، پێویسته‌ منداڵان فێر بکرێن بۆ ئه‌م خاڵه‌.
له‌ کاتی پژمین یاخود کۆخین ده‌م و که‌پووت داپۆشه‌.
له‌ کاتی دووگیانی پێویسته‌ گرنگی ته‌واو به‌ خۆراک بدرێت، گۆشت جوان بکوڵێت، په‌نیر نه‌خورێت، هه‌روه‌ها شیر

ئه‌و خواردنانه‌ی‌ ئه‌گه‌ری جه‌ڵته‌ی ده‌ماغ زیاد ده‌کات


جه‌ڵته‌ی ده‌ماغ به‌یه‌کێک له‌ هۆکاره‌ سه‌ره‌کییه‌کانی مردن داده‌نرێت له‌جیهانداو بۆ دورکه‌وتنه‌وه‌ش له‌ئه‌گه‌ری توشبون، لێکۆڵه‌ره‌وان ئاماژه‌یان بۆ ئه‌وه‌ کردوه‌، وازهێنان له‌ کۆمه‌ڵێک خۆراک، ده‌بێته‌ هۆی دورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ئه‌گه‌ری توشبون پێویسته‌ واز له‌خواردنی هه‌ندێک خۆراک بهێنرێت.
به‌پێی ماڵپه‌ری (کارینگ) جه‌ڵته‌ی ده‌ماغ سێیه‌م جۆری مردنه‌ له‌ ئه‌مه‌ریکاو به‌ پشتبه‌ستن به‌ لێکۆڵینه‌وه‌کان، هۆکاره‌که‌ی گه‌ڕاندوه‌ته‌وه‌‌ بۆ 5 خۆراکی سه‌ره‌کی که‌ بریتین له‌:
1- کێک و بسکیت: رێژه‌یه‌کی زۆر چه‌وری تێدایه‌و لێکۆڵینه‌وه‌کانی رابوردو ده‌ر‌یانخستوه‌ کێک و بسکیت هۆکارێکی سه‌ره‌کی جه‌ڵته‌ی ده‌ماغن.
2- گۆشتی برژاو: به‌هۆی ئه‌وه‌ی زۆرێک له‌و گۆشتانه‌ ماده‌ی پارێزراویان تێدایه وه‌ک نیتراتی سۆدیۆم و چه‌ند ماده‌یه‌کی دیکه و دواتر له‌رێگه‌ی ئاگره‌وه‌ ده‌برژێندرێت‌، ‌ده‌بێته‌ هۆی جه‌ڵته‌ی ده‌ماغ.
3- خواردنه‌وه‌ غازییه‌کان: مه‌به‌ست له‌ خواردنه‌وه‌ی (سۆدا) و (دایت)ه‌، که‌ هۆکارێک ده‌بێت به‌ توشبون به‌ جه‌ڵته‌ی ده‌ماغ.
4- گۆشتی سور: لێکۆڵینه‌وه‌کان ئاشکرایانکردوه‌، زۆر خواردنی گۆشتی سور ده‌بێته‌ هۆی زیابدونی ئه‌گه‌ره‌کانی جه‌ڵته‌ی ده‌ماغ، ئه‌وه‌ش به‌هۆی بونی رێژه‌یه‌کی زۆر چه‌وری تیایدا.
5- خواردنه‌ پارێزراوه‌کان: بریتین له‌و خۆراکانه‌ی له‌رێگه‌ی ره‌نگ و بۆنی ده‌ستکرده‌وه‌ به‌رهه‌م ده‌هێنرێن و دواتریش له‌ (قتو) ده‌نرێن، که‌ هه‌ندێک ماده‌ی ژه‌هراوی ترسناکی تێدایه‌ و زیان به‌ته‌ندروستی مرۆڤ ده‌گه‌یه‌نێت به‌تایبه‌ت له‌ڕوی توشبون به‌ جه‌ڵته‌ی ده‌ماغ.

پاككردنه‌وه‌ی ددان مه‌ترسی توشبوون به‌ نه‌خۆشییه‌كانی دڵ و جه‌ڵته‌ی ده‌ماغ كه‌مده‌كاته‌وه‌


به‌گوێره‌ی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌ تایوان ئه‌نجامدراوه‌، ئه‌و كه‌سانه‌ی راهاتوون به‌شێوه‌یه‌كی به‌رده‌وام ددانیان له‌لای پزیشكی ددان پاكدده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ڕێژه‌ی له‌سه‌دا 24 تووشبونیان به‌ نه‌خۆشییه‌كانی دڵ و به‌ڕێژه‌ی له‌سه‌دا 13 ئه‌گه‌ری توشبوونیان به‌ جه‌ڵته‌ی ده‌ماغ كه‌مبۆته‌وه‌، به‌ به‌راورد به‌وانه‌ی به‌وشێوه‌یه‌ ددانیان پاكناكه‌نه‌وه‌.

لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ روونیكردۆته‌وه‌، پشتگوێخستنی ده‌م و ددان په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ زیادبوونی مه‌ترسی نه‌خۆشییه‌كانی دڵه‌وه‌.

د.زوین تشین، كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی پێشكه‌شكردووه‌و چه‌ند ساڵێكی خایاندووه‌ ده‌ڵێت: "به‌رگریی له‌دژی نه‌خۆشییه‌كانی دڵ و جه‌ڵته‌ی ده‌ماغ زۆر روونتربووه‌، له‌نێوان ئه‌و به‌شداربووانه‌ی كه‌ بۆ جارێكیش بووبێت له‌ساڵێكدا ددانیان پاككردۆته‌وه‌".

ئه‌و پزیشكه‌ ئه‌وه‌شی‌ روونكردۆته‌وه‌، پاكردنه‌وه‌ی ددان لای پزیشك به‌شداریده‌كات له‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی گه‌شه‌ی به‌كتریا، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی هه‌وكردن، كه‌ ره‌نگه‌ ببێته‌ هۆی تووشبوون به‌ نه‌خۆشییه‌كانی دڵ.

له‌لێكۆڵینه‌وه‌كه‌دا، زیاتر له‌ هه‌زار كه‌س به‌شداری تێداكردووه‌ و له‌ساڵی 2007ه‌وه‌ ده‌ستیپێكردووه‌.
سه‌رچاوه‌: رادیۆ سه‌وا



شکولاته‌ تووش بوون به‌ چه‌ڵته‌ی ده‌ماغ که‌م ئه‌کاته‌وه‌


له‌ توێژێنه‌وه‌یکی نوێدا ده‌ریان خستووه‌ که‌ خۆاردنی شرینی له‌وانه‌ی زیان به‌خش نه‌بێت به‌تایبه‌تی کاتێک باسی شکولاته‌ ئه‌که‌یین .

پسپۆره‌کان هه‌ڵسان به‌ توێژێنه‌وه‌یه‌ک که‌ زیاتر له‌ 33,000 له‌ ئافره‌تان دۆزیانه‌وه‌ که‌ ئه‌و ئافره‌تانه‌ی که‌ زۆر شکولاته‌ ئه‌خۆن تووش بوونیان به‌ چه‌ڵته‌ی ده‌ماغ که‌متره‌.
هه‌روه‌ها پسپۆه‌کان ووتیان له‌وانه‌یه‌ ئه‌م توێژێنه‌وه‌یه‌ ئاماژه‌ به‌ وه‌ ناکات که‌ خۆاردنی زۆری شکولاته‌ به‌ شێوه‌یکی راسته‌وخۆ‌ تووش بوون به‌ چه‌ڵته‌ی ده‌ماغ که‌متر بکاته‌وه‌ .له‌ توێژێنه‌وه‌یکی پێشتردا گرینگی ته‌ندروستی شکولاته‌یان ده‌ریان خستووه‌ که‌ خۆاردنی شکولاته‌ به‌ شێوه‌یکی زۆر له‌ وانه‌یه‌ کاریگه‌ری پۆزتیڤی نا ته‌ندروستی هه‌یه‌.

پسپۆره‌کان ئامۆژگاری ئه‌که‌ن که‌ خۆاردنی شکولاته‌ به‌ شێوه‌یکی هاوسه‌نگ بێت چونکه‌ شکولاته‌ بێک دێت له‌ یه‌که‌کانی گه‌رمی و چه‌وری و شه‌کر.

پسپۆره‌کان هه‌ڵسان به‌ پێداچونه‌وه‌ی ئه‌و ئافره‌تانه‌ی که‌ بژداریان کردبوو‌ له‌ توێژێنه‌وه‌که‌دا بۆ ماوه‌ی 10 ساڵ رێژه‌ی تووش بوون به‌ چه‌ڵته‌ی ده‌ماغ 1,549 ئافره‌تان بوو هه‌روه‌ها ئه‌و ئافره‌تانه‌ی که‌ زۆر شکولاته‌یان خۆاردووه‌ تووش بوونیان به‌ چه‌ڵته‌ی ده‌ماغ که‌متر بوو.

هه‌روه‌ها له‌ نێوان ئه‌و ئافره‌تانه‌ی که‌ رێژه‌یکی زۆری شکولاته‌یان خۆاردووه‌ له‌ یه‌ک هه‌فته‌دا ( زیاتر له‌ 45 گرام) خۆاردووه‌ رێژه‌ی تووش بوونیان به‌ چه‌ڵته‌ی ده‌ماغ ساڵاندا 2.5 بوو له‌ نێوان 1000 ئافره‌تاندا به‌ڵام ئه‌و ئافره‌تانه‌ی رێژه‌یه‌کی که‌متر شکوڵاته‌یان خۆاردووه‌( 8.9 گرام ) له‌ یه‌ک هه‌فته‌دا رێژه‌ی تووش بوونیان به‌ چه‌ڵته‌ی ده‌ماغ 7.5 له‌ نێوان 1000 ئافره‌تاندا

[amanj.esmail]

ئا بوری
ئابوری‌ بازاڕ ئه‌و سیستمه‌ ئابورییه‌یه‌ له‌ هه‌ناوی‌ كۆمه‌ڵگای‌ رۆژئاوادا سه‌ری‌ ده‌رهێنا و تا گه‌یشته‌ قۆناغی‌ شوَرشی‌ زانیاری‌ ئه‌مرۆ، ئه‌وه‌ ره‌وتێك بو ئه‌وان له‌سه‌ر ده‌ستی‌ بیرمه‌ندانیان توانیان ئه‌و شۆرشه‌ سیسته‌می‌ و كۆمه‌لاَیه‌تییه‌ به‌رپابكه‌ن.

كاتێ‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ سیستمێكی‌ ئابوری‌ سه‌نتراڵی‌ سه‌رده‌می‌ رژێمی‌ به‌عسییه‌وه‌ به‌ره‌و ئابورییه‌كی‌ كراوه‌ هه‌نگاوینا،تێیدا خه‌ڵكی‌ كوردستان ئامانجێكی‌ زۆری‌ پێیه‌وه‌ گرێدا، ئه‌و ئامانجانه‌ له‌ قۆناغه‌كانی‌ خه‌باتی‌ سیاسی‌ پێش راپه‌ریندا چاوی‌ لێپۆشرابو، چونكه‌ ده‌سته‌به‌ركردنی‌ ئامانجه‌ سیاسییه‌كان له‌و كاتدا گرنگی‌ زیاتری‌ بۆ خه‌ڵكی‌ كوردستان هه‌بو، پاش راپه‌رینیش هه‌ر له‌گه‌ڵ ده‌سپێكی‌ حوكمرانی‌ كوردیدا ئیداره‌ی‌ ئابوری‌ ئه‌و هه‌رێمه‌ به‌رگێگی‌ حیزبییانه‌ی‌ پێیه‌وه‌ پۆشترا و سه‌ربار و بنباریش شه‌ری‌ ناوخۆ هه‌ڵگیرسێنرا و زیاتر جه‌ختی‌ له‌سه‌ر ئه‌و به‌رگه‌ حیزبییه‌ كرده‌وه‌ بۆ ئابورییه‌ ماندوه‌كه‌ی‌ ئه‌و هه‌رێمه‌، كه‌ ئه‌میش بۆ پاره‌داركردنی‌ (تمویل) تێچونی‌ شه‌ڕی‌ یه‌ك به‌دوا یه‌كه‌كانی‌ سێ‌ ساڵه‌ی‌ جه‌نگی‌ ناوخۆ بو. تاكو ئێستاشی‌ له‌ گه‌ڵدا بێت ئابوری‌ هه‌رێم له‌ رێگای‌ ئه‌و به‌رگه‌ حیزبییه‌ی‌ پێیه‌وه‌ پۆشتراوه‌ گیرۆده‌ی‌ چه‌ندین گرفتی‌ ئابوری‌ و كۆمه‌لاَیه‌تی‌ بۆته‌وه‌ كه‌ ئه‌سته‌مه‌ چاره‌سه‌ری‌ به‌و ئاسانییه‌ هه‌بێت.

له‌ دوای‌ كۆتایی‌ هاتنی‌ جه‌نگی‌ ناوخۆ و یه‌كگرتنه‌وه‌ی‌ هه‌ردو ئیداره‌ی‌ هه‌رێمیش ده‌سكرا به‌ بانگه‌شه‌كردن بۆ پراكتیزه‌كردنی‌ سیستمی‌ ئابوری‌ بازاڕ- Market Economy، تێیدا یاسای‌ وه‌به‌رهێنان دارێشترا و به‌گه‌رخرا، بۆنده‌كان له‌ بواره‌ جیاجیاكانی‌ كه‌رته‌ ئابورییه‌كان ده‌ستی‌ پێكرد، به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كان له‌م نێوه‌دا خه‌ریكی‌ خۆ رێكخستنه‌وه‌بون، خۆ رێكخستنه‌وه‌یه‌ك به‌ بێ‌ ره‌تبون به‌ تونێلی‌ حیزبه‌كان مه‌حاڵبو و ئێستاشی‌ له‌ گه‌ڵدا بێت، سه‌ربگرێت. ئازادی‌ له‌ كاركردندا به‌ره‌و ئاسۆی‌ مۆنۆپۆلی‌ حیزب هه‌نگاوینا. هه‌ر له‌و ره‌هه‌نده‌وه‌ش سنوری‌ سیستمی‌ ئابوری‌ بازاڕ ئه‌وه‌نده‌ بچوككرایه‌وه‌ تا ئه‌و ئاسته‌ی‌ ته‌نها نوخبه‌ی‌ حیزبی‌ سودمه‌ندی‌ هه‌ره‌گه‌وره‌ بو تێیدا. به‌ كارهێنانی‌ ده‌سه‌لاَتی‌ حیزبی‌ بۆ به‌ ده‌ستهێنانی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ تایبه‌تییه‌كان سیستمی ئابوری‌ بازاڕی‌ خسته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. به‌ شێوه‌یه‌ك ئه‌و ده‌قانه‌ی‌ له‌ سیستمی‌ ئابوری‌ بازاڕدا هه‌ن ( لێیگه‌ری‌ با كار بكات و لێیگه‌رێ‌ با كێبركێ‌ بكات ) بوه‌ ده‌قێكی‌ مردو له‌ گه‌ڵیشیدا دیالێكتیكی‌ گه‌شه‌ی‌ زانستییانه‌ی‌ ئابوری‌ و كۆمه‌لاَیه‌تی‌ پاشه‌كشێی‌ كرد، هه‌مو ئه‌مانه‌ش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرت كه‌ رۆییای‌-Vision سیاسه‌تمه‌دارانی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان بۆ ئه‌و سیستمه‌ ئه‌وه‌نده‌ كورتبینه‌ كه‌ كه‌ڵكی‌ بۆ وه‌چه‌رخاندن و راپێشكردنی‌ قۆناغه‌ ئابورییه‌كه‌ی‌ ئه‌و هه‌رێمه‌، پێوه‌نه‌هێشت. خاوه‌ن ئابورییه‌كین هیچ پیوه‌ر و داتا و توێژینه‌وه‌ی‌ زانستیمان نیه‌، ژینگه‌ی‌ ئابوری‌ ئێمه‌ ملكه‌چی‌ مه‌قاییس نیه‌ له‌ نمونه‌ی‌ رێژه‌ی‌ گه‌شه‌، قه‌باره‌ی‌ ده‌رفه‌تی‌ كار، رێژه‌ی‌ بێكاری‌، كورتهێنانی‌ سه‌رجه‌م به‌رهه‌می‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ و بودجه‌، كاركردن به‌و پیوه‌رانه‌ ته‌نانه‌ت بۆ سیستمه‌ تێكه‌لاَو و كۆمۆنیسته‌كانیش پێویسته‌، نه‌بونیشی‌ له‌ سیستمی‌ ئابوری‌ بازاڕدا به‌ مانای‌ نه‌بونی‌ خودی‌ سیستمه‌كه‌وه‌ دێت، چونكه‌ پیوه‌ر و داتا له‌ سیستمی‌ ئابوری‌ بازاڕدا نیشانده‌رێكه‌ قه‌باره‌ی‌ قازانج و زه‌ره‌ر بۆ هه‌ر دامه‌زراوه‌یه‌ك و ولاَت و هه‌رێمێك، رونده‌كاته‌وه‌.

هه‌روه‌ها نه‌بونی‌ دیراساتی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌ وه‌كو زێده‌بونی‌ رێژه‌ی‌ كچانی‌ قه‌یره‌ و كوڕانی‌ ره‌به‌ن، هه‌ڵكشانی‌ مردنی‌ رێژه‌ی‌ ئه‌و ژنانه‌ی‌ له‌سه‌ر منداڵبون ده‌مرن، زیده‌بونی‌ رێژه‌ی‌ خلیسكان بۆ نێو بازنه‌ی‌ هه‌ژاری‌. نه‌بونی‌ ئه‌و توێژینه‌وه‌ و روپێوانه‌، نه‌ته‌وه‌یه‌ك روبه‌ڕوی‌ كاره‌سات ده‌كاته‌وه‌ وه‌كو ئه‌مرۆ له‌ ده‌ركه‌وته‌ی‌ ئه‌و هه‌رێمه‌دا ده‌یبینین.

ده‌سه‌لاَتدارانی‌ سیاسی‌ ئه‌و هه‌رێمه‌ نه‌یانتوانی‌ ئه‌و ستایله‌ بده‌ن به‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ ئابوری‌ بازاڕ كه‌ بتوانرێت سود له‌ تواناكانی‌ تاكی‌ هاولاَتی‌ كورد وه‌ربگیرێت.

بڕیاڕدان بۆ ئه‌و جۆره‌ سیستمه‌ ئاماده‌باشییه‌كی‌ پێشوتری‌ باشی‌ ده‌وێت بۆ ئه‌وه‌ی‌ بتوانرێت ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌ له‌ گه‌ڵ خواست و داواكارییه‌كانی‌ خه‌ڵك گونجاو بێت. به‌و مانایه‌ی‌ گونجانێك پێویسته‌ ئه‌نجامبدرێت له‌ نێوان سه‌رخانی‌ سیستمی‌ ئابوری‌ بازاڕ له‌ گه‌ڵ ژێرخانه‌كه‌ی‌. واته‌ بیر وهزری‌ خه‌ڵك بۆ چۆنییه‌تی‌ هه‌ڵس و كه‌وت كردنیان له‌و جۆره‌ سیستمه‌دا له‌ وه‌به‌رهێنان، له‌ بزاوتی‌ سه‌رمایه‌یان، له‌ بازرگانیدا، له‌ به‌گه‌ڕخستنی‌ هێزی‌ كاردا كه‌ به‌ ده‌ینامۆی‌ ئه‌و سیستمه‌ ده‌زانرێت وا بگونجێنرێ شیاوی‌ ئه‌و دو كۆڵه‌كه‌ بنچینه‌ییه‌ی‌ ئه‌و سیستمه‌ بێت. چونكه‌ گه‌ر به‌و میكانیزمه‌ كار نه‌كرێت، سیستمی‌ ئابوری‌ بازاڕ ته‌نها ده‌بێته‌ ده‌قێكی‌ مردو.

چه‌مكی‌ ئابوری‌ بازاڕ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا بۆته‌ قوتابخانه‌یه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی‌ درێژه‌ به‌و فه‌رهه‌نگه‌ مۆنۆپۆلكارییه‌ سه‌رانسه‌رییه‌ بدرێت كه‌ حیزبه‌كان بۆ ئابوری‌ هه‌رێمیان به‌ گه‌ڕخستوه‌، ئابوری‌ بازاڕیان له‌ راستی‌ ده‌قه‌كانیدا لاداوه‌ و بۆته‌ ئابوری‌ سه‌رمایه‌داری‌ حیزب. ئه‌و نمونه‌یه‌ی‌ ئێستای‌ ئابوری‌ هه‌رێم زیاتر له‌و ستایله‌ نزیكه‌ كه‌ نوخبه‌ی‌ حیزبی‌ له‌ سه‌رده‌می‌ برجنێفی‌ سۆڤییه‌تیدا پیاده‌یان ده‌كرد كه‌ پاشان بوه‌ مایه‌ی‌ هه‌ره‌سی‌ پێرۆی‌ سۆشیالیزم له‌ ئیداره‌ی‌ سیاسی‌ و ئابوری‌ ئه‌و ولاَته‌دا. ره‌نگه‌ جۆره‌ ئازادییه‌ك له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا له‌و جۆره‌ پیشانه‌دا هه‌بن كه‌ ناچێته‌ نێو ئه‌و ئه‌وخانه‌یه‌ی‌ كه‌ كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر هه‌ڵمژینی‌ بێكاری‌ و به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ گوزه‌رانی‌ خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌بێت، ئه‌ویش زیاتر له‌ كاری‌ بازرگانیدا به‌ ده‌رده‌كه‌وێت وكێبركێییه‌كی‌ ساده‌ و ساكاریش هه‌یه‌ كه‌ زیاتر هه‌ر له‌ نێو ئه‌و توێژه‌دایه‌.

ده‌ركه‌وته‌ی‌ ئابوری‌ وكۆمه‌لاَیه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان له‌ قۆناغێكدایه‌ پێویستی‌ به‌ چاودێری‌ و سه‌رپه‌رشتیكردنێكی‌ باشی‌ حكومه‌ت هه‌یه‌ بۆ ئه‌و كایه‌ ئابورییانه‌ی‌ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتی‌ پێیانه‌وه‌ به‌ستراوه‌، تا ئه‌و راده‌یه‌ی‌ هه‌رێمه‌كه‌ له‌سه‌رپێ‌ ده‌وه‌ستێت.

كاری‌ مۆنۆپۆلكاری‌ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا ئه‌وه‌نده‌ تۆخ بۆته‌وه‌ وایلێهاتوه‌ كاریگه‌ری‌ ته‌واویشی‌ بخاته‌ سه‌ر كه‌رته‌ ئابورییه‌كان و تێكهه‌ڵكێشی‌ خۆی‌ بكات و له‌ خزمه‌تیدا بێت، كه‌چی‌ كه‌رته‌كه‌ گرێدراوی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ گشتیه‌.

وه‌زاره‌تێكمان هه‌یه‌ به‌ ناوی‌ وه‌زاره‌تی‌ سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كان و سه‌رپه‌رشتی‌ كه‌رتی‌ نه‌وت و كانزا و فلزی‌ ئه‌و هه‌رێمه‌ ده‌كات. كێ‌ ده‌توانێ‌ وه‌به‌رهێنانی‌ حیزب و حكومه‌ت له‌و وه‌زاره‌ته‌دا له‌یه‌ك جیا بكاته‌وه‌. چۆن له‌ ره‌وشێكی‌ وه‌هادا وه‌به‌رهێنانی‌ حكومه‌ت كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ زاده‌ی‌ خه‌ڵكه‌، له‌ هی‌ حیزبدا جیابكرێنه‌وه‌! ئه‌وه‌ وایكردوه‌ كه‌رتی‌ نه‌وتی‌ هه‌رێم نه‌بێته‌ ئه‌و زه‌مینه‌ له‌باره‌ بۆ هه‌ڵمژینی‌ بێكاری‌ كورد، یان بۆ پێگه‌یاندنی‌ كادیری‌ نه‌وتی‌ له‌ ده‌رهێنان و پشكنییدا. ته‌نانه‌ت كۆمپانیاكانی‌ نه‌وتی‌ به‌رهه‌مهێن له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا زیاتر رونگه‌راترن وه‌ك له‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم كه‌ میوانداری‌ كردون.

قرتاندنی‌ به‌شێك له‌ هاوكێشه‌ی‌ ئابوری‌ بازاڕ "ئازادی‌ له‌ كاركردن" و فرێدانی‌ "ئازادی‌ له‌ پێشبڕكێكردن" مۆدێلێكی‌ تری‌ هێنایه‌ به‌رهه‌م له‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا كه‌ ئه‌ویش مۆنۆپۆلی‌ حیزبه‌.

[amanj.esmail]

له بيرجوونه وه:
زاناى ئه لمانى هيرمان ئينجهاوس(Ebbinghaus) له بيشه وه ى زانايانى ده روونناسى ئه زمار ئه كرى كه كرنكى داوه به ليكولينه وه ى كردارى له بيرجونه وه و كومه ليك تاقيكردنه وه ى له سه ر خوى و مناله كانى و كومه ليك خه لكى تر كرد ،هه روه ك تاقيكردنه وه ى وشه ى بي مانا كه بينى زور زوو له بيرجونه وه رووده دات له كاتى بروفه دا وه بوشى ده ركه وت كه له بيرجوونه وه هه ركيز ناكاته خالى سفر به لكو به هيليكى راست كه م ده كات به لام نابى به شفر له كه سى ئاسايدا.

وه كو بيناسه بو له بيرجوونه وه:........
مه به ست له بيرجوونه وه ئه وه يه كه له كاتى بيويست دا نه توانين ئه و زانيارى ز شتانه ى كه بيويستمانه بييانهينيته وه يادى خومان و كارو جالاكيه كانى خومانى بى جيبه جى بكه ين.
يان:
له بيرجوونه وه لايه نى خرابى بيرهاتنه وه يه يان سه رنه كه وتن له تواناى بيركه وتنه وه ى هه نديك له ئه زموونه كان كه بيشتر فيرى بووين.

تيوره كانى له بيرجوونه وه:.........
1-تيورى بشتكوى خستن و بووكانه وه(نظرية الاهمال والضمور):
ئه م تيوره به كونترين تيوره كانى له بيرجوونه وه داده نريت و له كه ل بوجونه كه ى ئيبنجاوس دا يه كده كريته وه كه له و برواي
ه دا بوو كه زانيارى و شته هه ست بيكراوه كانى ناو كوئه ندامى يادكردنه وه روز له دواى روز به بيى كات به ره و لاوازى و نه مان و بوكانه وه ده رون تا رادايه ك ئه م تيوره راستيه كه ى بيكاوه جونكه زانياريه كانى ئيمه كه وه رى ده كرين زوو زوو بيداويستى به بيداجونه وه و ده مه زه رد كردن هه يه تا له بير نه جنه وه ،له كه ل ئه وه ش دا هه ندى زانيارى هه يه كه فيرى ده بين و ماوه يه كى زور به كاريان ناهينين.
2-تيورى تيكه ل و بيكه ل بوون و ريكه كرتن(نظرية لاتداخل والتعطيل):
به بوجوونى لايه نكرنى ئه م تيوره مروف بويه شتى له بير ده جيته وه ،جونكه زانيارى كون و نوى تيكه ل به يه كتر ده بن و هه ردوكيان ده بن به به ربه ست و ريكر بو ئه وى تريان،له به ر ئه وه زانايان بيشنيارى ئه وه ده كه ن كه دوو بابه تى جوونيه ك به دواى يه ك دا نه خوينيرن تا تيكه ل بوون له نيوانيان روو نه دات.

3-تيورى كب و خه فه كردن(نظرية الكبت):
به بوجونى فرويد سه رجاوه و هوكارى سه ره كى له بيرجوونه وه خه فه و كب كردنى ئه و روداو كاره سات و وروزينه رانه يه كه به ئازارو ناخوشن و هه ست و سوزو كه رامه تى مروف بريندار ده كه ن ،واته له ريكه ى كب كردن و جه سباندنه وه ئه و رووداو به سه رهات و وروزينه رانه له بوارى هه ستيه وه بو بوارى نه ستى ده كه رينه وه و ئه و كه سه له و ئازارة ناخوشيه رزكار ده كه ن ،كه واته به بيى ئه م تيوره شتيك نييه به ناوى له بيرجونه وه به لكو بريتييه له دوورخستنه وه ى شته به ئازارو ناخوشه كان عه مباركردنيان له نه ستدا.

4-تيورى سرينه وه(نظرية الامحاء):
به بيى ئه م تيوره ئه كه ر مروف تووشى شتيك ببيت دواى ئه وه ى بارودوخيكى تايبه ى و نائاساى رووبدات ،ئه وا زور اه شته وه ركيراوه فيربووانه له بيرده جنه وه،
بارودوخه كانيش ئه مانه ن:
أ-ريكه كرتن له مزينى بروتين.
ب-روداة كاره ساتى ده رونى و جه سته يى.
ج-زيان كه ياندن به ميشك.

هوكاره كانى له بيرجوونه وه:........
1-كرنكى نه دان به بابه ته كه.
2-كرنكى نه دان به بيركه وتنه وه.
3-كرنكى نه دان به به يره و بروكرام.
4-كرنكى نه دان به وه رزش.
5-ترسان.
6-شله زان.
7-رارايى.
8-ماندبوون.
9-شيوازى خواردن.

بيرهاتنه وه

*بروفيسور دكتور فيصل محمد خيرالزراد :بيناسه ى كردووه به وه ى:
ئه و كرده هوشيه به رزه يه كه مروف ده توانيت به هويه وه خه زنى ئه نجامه كان و شوينه واره هه ستيه كان بكات له كه ل جيهانى ده ره وه له جوارجيوه ى زيانى روزانه ى دا له كاتى له دايك بوونيه وه تا كيان به خشينى،كه ئه مه ش يه كيكه له كرده هوشيه كان لاى مروف.

*بوروهلجارد:توانستيكه بو باراستن و كيرانه وه ى ئه زموونه كانى رابردوو يان توانايه بو بيرهاتنه وه.

*ريتشر:توانستى بونه وه ريكى زيندووه بو راست كردنه وه ى ره وشتى باش سود وه ركرتن له ئه زمموونى رابردوو به لام جياوازيه ك هه يه ئه وه يه بيرهاتنه وه ناتوانريت دابنيرت به وه ى توانايه كى ته نيايه و تاكه به لكو دائه نرى به زنجيره يه ك جالاكى زانينى.

*مايلكبست:بيرهاتنه وه توانايه بو به ستنه وه ى نيوان باراستن و كيرانه وه ى ئه زموون.

*هنتز:جالاكى بيركه وتنه وه يه كه به ستراوه به وشه ى بيرهاتنه وه وه زماره يه كى زوره له جالاكى و كردارى به يوه ندى داره بيكه وه.

*هزرو ئه وانى تر:
كرداريكى بيره وه رى يه هونراوه ته وه له سىَ كرداردا:
1-بولين كردنى زانيارى.
2-توانا بو هه لكرتن و عه مباركردنى زانياى.
3-توانا بو كيرانه وه و ناسينه وه و بانككردن.

*ياد وه كو هه موو ديارده يه كى ده روونى دوو رووى هه يه:
رووى ناوه وه كه به هه لهيجنان ئه خريته روو، له كه ل رووى ده ره وه كه ديارو ئاشكرايه.
وه كو يادكاريه كانمان كه له شيوه ى خه ياليكى كه ش دا دينه وه يادمان و ئه توانين بو كه سانى ترى باس بكه ين به لام ئه م باس كردنه به ياد هاتنه وه يه و ته نيا رووى ده ره وه بيرهاتنه وه يه.

*بيرهاتنه وه به سىَ فواغ دا تيبه ر ده بيت:
1-قوناغى وه ركرتن:وه ركرتنى زانيارييه كان له شيوه ى هيماو شفره دا.
2-قوناغى غه زن كردن:زانيارييه كان له شيوه ى شه بوله كاره باييه كان بيويستيان به ريكخستن و به هيما كردن هه يه.
3-قوناغى كيرانه وه (باراستن و عه مباركردن):كيرانه وه له وه ركرتن و غه زن كردن دا.

*جوره كانى بيركردنه وه:
به بيى ليكولينه وه تازه كان سىَ جور بيرهاتنه وه هه يه:
1-بيرهاتنه وه ى هه ستى (sensory memory):بو جه ند ساتيك زانيارييه كان هه لده كريت.
2-بيرهاتنه وه ى ماوه كورت(short term memory):زانيارييه كان بو ماوه يه كى كورت هه لده كريت.
3-بيرهاتنه وه ى دريز ماوه(long term memory):باريزكارى له بريكى زور له زانيارى ده كات ، له م ماوه يه دا كه مترين هاتنه ناوه وه قبول ده كات له ناو بيرهاتنه وه ى ماوه كورت كه هه ن وه له و زانياريانه ى كه بى كه لكن خوى رزكار ده كات بلانه نانيه كانى ده كريته وه له كه ل به دواداجونى رووداوه كان.

*زانايان بولينيان بو به شه كانى بيرهاتنه وه ى ماوه كورت و دريز داناوه كه ئه مانه يه:
1-بيرهاتنه وه ى بينينى.
2-بيرهاتنه وه ى بيستنى.
3-بيرهاتنه وه ى له به ركردن.
4-بيرهاتنه وه ى به رجه سته.
5-بيرهاتنه وه ى جووله ى .
6-بيرهاتنه وه ى ماناى وشه كان(كوكردنى بيته كان)
\



زانايان ئاموزكاريمان ده كه ن بو باش كردنى كردارى بيرهاتنه وه و رزكاربوون له له بيرجونه وه.
دوو جور هوكار هه ن بو ئه م مه به سته كه (خودى و بابه تى )ده كرنه وه:
يه كه م:خودى:
1.لايه نى رووحى.
2.ئاسووده يى ويزدان.
3.كاركردن بو دروست بوونى بالنه رى زانينى تازه و فيربوونى.
4.بروا به خوبوون.
5.وازنه هيان له بابه تيك بيش تينه كه شتن.
6.زماردنى زماره كان به بيجه وانه وه.
7.دووركه وتنه وه له قسه ى خراب و جنيو.
8.به ئاكايى و وريايى.
9.وازهينان له هه لجوونه خرابه كان وه ك ترس و تووره بوون و بيتاقه تى و هه لجوونى توند.
10.له كاتى خويندن دا سه ره تا بزانه به كشتى ئه و شته ى ئه يخوينيت يان فيرى ئه بيت جييه دواتر بجو ورده كاريه كانه وه.

دووه م:بابه تى:
1.بيداجونه وه و بيرخستنه وه ى ماوه يى به تيورى و براكتيكى.
2.به له نه كردن له بيرهاتنه وه دا.
3.له به ر نه كردنى بابه ته كه به يه ك روز.
4.ريكرى له جوونه ناوه وه ى فيربوون و ئه زموونه كانى تر.
5.مونولوج له سه ر بابه ته كه.
6.دابه ش كردنى بابه ته كان و دانانى بشوو له نيوان ماوه يه ك بو ماوه يه كى تر.
7.بشت به ستن به زياتر له يه ك هه ست.
8.دانانى ياده وه رى به بيى كات و شوين به جوريك كه له هه مان كات و شوين دا بيرتكه ويته وه.
9.واى دابنى خو ئاماده كردنت بو جارى كوتايه بيش تاقى كردنه وه.

ترسان له تاقيكردنه وه كان
ناكه يت به يادكردنه وه يه كى به رهه مهين تا فير نه بيت جون فير ئه بي.

[amanj.esmail]

جگه ر خوێن

جگەرخوێن لە ساڵی ١٩٠٣ لە باکووری کوردستان لە گوندی حەسار نزیک بە شاری ماردین لەدایکبووە.
بەمنداڵی شوانی و گاوانی کردوو، لەبەر ئەوەی نەداربوە و باوکی کۆچی دواییکردوە، خوشکەکەی گرتوویەتییە خۆی و بەخێوی کردووە و دواتر لەبەر ھێندە دەردە نەداری و ھەژاری بەناچاری گوندی حەسار جێدەھێڵن و
لەساڵی ١٩١٤ بۆ گوندی عاموودە دەیگوێزنەوە.

جگەرخوێن ھەر لە منداڵییەوە زیرەکی و ھۆشیاری و توندوتۆڵی پێوە دیاربووە و حەزی لە خوێندن کردووە، بۆیە بەھەر جۆرێک بێت، ناردوویانە بەر خوێندن لە حوجرەی مزگەوت و سەرجەم خوێندنەکانی زۆر زیرەکانە
بەرێکردووە وەک خوێندنی زمانی عەرەبی و زانستەکانی ئایینی ئیسلام، بۆیە بە ئومێدی تەواوکردنی مۆڵەتی دوازدە زانستی باکوور و ھەر چوار پارچەی کوردستان گەڕاوە و دواتر لەسەر دەستی مەلا عوبێد وەرگرتووە.

لە ڕۆژئاوای کوردستان و ماوەیەکیش لە باشووری کوردستان و ڕۆژھەڵاتی کوردستان مەلایەتی کردووە.

جگەرخوێن لەساڵی ١٩٤٦ ز ڕوو دەکاتە شاری قامیشلی و دەست بەکاری ڕامیاری دەکات و دەبێتە ئەندامی
پارتی جڤاتا ئازادی و یەکیەتییا کورد (Civata Azadî û Yekîtiya Kurd). لەساڵی ١٩٤٨ ز دا دەبێتە ئەندامی پارتی کۆمنیستی سوری و لەساڵی ١٩٥٤ ز دا بۆ ئەندامێتی پەرلەمانی سوریا دەپاڵێورێت. لەساڵی ١٩٥٧ ز
واز لەپارتی کۆمۆنیست دەھێنێت و ڕێکخراوی ئازادی دادەمەزرێنێت. ئەو ڕێکخراوەش پاشتر دەچێتە ناو پارتی دیموکراتی کوردستانی سوریاوە. لەساڵی ١٩٥٩ ز دا جگەرخوێن ڕوودەکاتە باشووری کوردستان و تا ساڵی
١٩٦٣ ز لە زانکۆی بەغدا دەبێتە مامۆستای وانەبێژ لە بەشی زمانی کوردی. دواتر دەگەڕێتەوە بۆ قامیشلی سەرقاڵی نووسین و کاری ڕامیاری دەبێت. ھەر لەو ساڵەدا و لە شاری دیمەشق دەخرێتە گرتووخانەوە.

بۆ بەشداریکردن لە شۆڕشی مەلا مستەفا با‌رزانی جگەرخوێن لەساڵی ١٩٦٩ ڕوو دەکاتە کوردستانی باشوور و چالاکی کوردایەتی خۆی پێشکەشی شۆڕشی کورد دەکات.

لەساڵی ١٩٧٣دا بەرەوو لوبنان دەچێت و لەوێش ھۆنراوەی کیمە ئەز (Kîme Ez) دەنووسێت.

جگەرخوێن لە ساڵی ١٩٧٦دا بۆ سوریا دەگەڕێتەوە و لە ساڵی ١٩٧٩ ناچار دەبێت ڕووبکاتە وڵاتی سوێد و لەوێ وەک پەناھەندەیەک دەگیرسێتەوە و بەنووسینەوە سەرقاڵ دەبێت و لە ١٩٨٤.١٠.٢٢ کۆچی دوایی دەکات و
تەرمەکەی بۆ قامیشلی دەگوێزرێتەوە و لەوێ بەخاکی کوردستان دەسپێدرێت، ئەوەش ھەروەک خۆی پێش مردنی داوایکردبوو.

جگەرخوێن و شیعر

دواتر بەھۆکاری بینینی زۆرداری، ئەوەی دوژمنان دژی کورد ئەنجامی دەدەن، جگەرخوێن بەباشی دەزانێ لە پیشەی مەلایەتی دووربکەوێتەوە و بەڕۆحیەتێکی گەورە و بەبڕوایەکی ھێندە بەتین بچێتە جیھانی کاری ڕامیاری و باوەڕەکەی و خۆشەویستی کوردستان بخزێنێتە جیھانی وێژە و بەوشەی ناسک دایبڕێژێ بۆ ئەوەی
خوێنەران ھەست ستەمی زۆرداران بکەن، کە چۆن دژی گەلی کوردن. بە کاریگەریی ھۆنراوە نەتەوەییەکانی
ئەحمەدی خانی و حاجی قادری کۆیی و شۆڕشە نەتەوەییەکی شێخ سەعیدی پیران لە باکووری کوردستان
لە ١٩٢٥ ز دا، بووە شاعیرێکی لێھاتووی ھۆنراوەی نەتەوەیی و کەوتە سەر باسکردنی کوردستانی نیشتمانی
خۆشەویستی و ھاندانی ئافرەتی کورد بۆ خوێندن و خەباتی نیشتمانی و ‌بڵاوکردنەوەی بیرو باوەڕی کوردایەتی لە سەرەتادا ھۆنراوەیەکی نەتەوەیی لە باسی کوردستاندا بە ناونیشانی شام شەکرە، وەڵات
شیرنترە داناوەو نیشتمانەکەی خۆی بە بووکی جیھانی دادەنێ و باخ و بە بەھەشت مێرگ و سەرچاوەی ئاوی سازگاری دەچوێنێ و بەکچێکی شۆخ و شەنگی جوان و ڕازاوی دادەنێ و ئەندامەکانی ئەو بووکەی
کوردستانی بە تاجی سەلاحەدینی ئەیووبی و بە ڕۆژ و دەریا و ئەڵماس و دیوانەکانی ھۆنراوەی ‌‌حاجی قادر و
ئەحمەدی خانی ‌دەچوێنێ و دەڵێت:

وەڵاتی من تووی بووکا جیھانی

ھەمی باغ و بھشت و مێرگ و کانی

سەری تاجا سەلا‌حەددینی کوردی

ئەنی ڕۆژە دەبورجا ئاسمانی

دوو چاڤێن تە وەکی دەریایی ھورمز

کەپوو ئەلماسە کاری کووش و وانی

دوو زولفێن تە کتێبا حاجی قادر

زمانێ تە ژ بەندا شێخی خانی

جگەر خوینە کورێ تە ھەر دنالی

ژ بەرنەزانی و خزانی!!

دوای ئەم باسە جوانەی کوردستانی نیشتمانی خۆشەویستی، داوا لە کچانی کورد دەکات، ڕاپەڕن و بکەونە
سەر خوێندن و لە خەوی بێھۆشیدا ھۆشیار بنەوە و پێیان دەڵێت: “گەر بخوێنن پێشدەکەون و گەر نەشخوێنن‌ کەس ئێش و دەردمان لێ دوور ناخاتەوە.”

جگەرخوێن توانی ئەو باوەڕەی ھەیبوو بیگەیێنێتە ئەو ئاستەی بە نەمری بمێنێتەوە و نەوە‌ی ئەوسا و ئەمڕۆ و سبەی لە خوێندنەوەی ھۆنراوە و پەخشان و فەرھەنگ و ڕێزمانی کوردی سوودمەندبن.

جگەرخوێن بە ھەستی پڕ سۆزی نەتەوایەتی، ھەڵوێستی شاعیری نەتەوەیی کورد ئەسیری پەسند دەکات و
ستایشێکی جوانی بە ھۆنراوە کردووە و لە ھۆنراوەیەکیدا بە ناوی بەر دیلک واتا خۆشەویستی لە ژمارەی ١٠ی ساڵی ١٩٣٢ی گۆڤاری ھاوار لە شامدا بڵاوکردۆتەوە و بەم جۆرە دەست بەستایشەکەی دەکات:

ئەی برای شەھبازی ئەوجی فەن و ھەم عیرفانی توو

سەد وەکی ابن الاپیر ی گووری و قوربانی توو!

جگەرخوێن ابن الاپیر بە قوربانی ئەسیری شاعیری نەتەوەیی کوردمان دەکات چونکە لای وایە (ابن الاپیر)، کە
کوردێکی مێژوو نووس بووە، نەک مێژوو نووسێکی بۆ کوردی نووسیبێت، چونکە لە ئاستی “ئەسیری”دا ھیچ باشەیەکی بۆ کورد نەبووە ‌و شاعیر لە دێڕە ھۆنراوەیەکی دیکەدا دەڵێت:

سەد سەلاحەدین و بی سەد وەک ئەبی موسلم ھەبێ

فائیدە ھیچ بوومە نادەن سەتوەتی شاھانی توو

شاعیر دەڵێت: “ئێمە گەر سەدی وەک سەلاحەدین و ئەبو موسلیمی خۆراسانیمان ھەبێت، کە ھەردووکیان
کورد بوون. بەڵام ھیچیان بۆ کورد نەکردووە، بۆیە ھیچ سوودێکیان بۆ ئێمە نەبووە ‌و ئەمەشی بۆ بەرزکردنەوەی ھۆنراوەی و شاعیریەتی ئەسیری کوردپەروەر بووە.”

بەم جۆرە بۆمان دەرکەوت کە جگەرخوێن شاعیرێکی خەباتی کوردایەتی بووەو لە زۆربەی ھۆنراوەکانیدا داوای ھۆشیارکردنەوەی لاوی کوردی کردووە بۆ وەدەست ھێنانی مافی نەتەوەییان.

جگەرخوێن و ئافرەت

شاعیر زۆر دەناڵێت، تاکو ئافرەت پێشکەون و ئەو کاتە بڵێن بژی میللەتی کورد و دەڵێت:

ئەی کچێ ڕابە بخوێنە دا تو سەربەست ھەر بژی

زوو ژ خەو توو سەرھلینە بەس بمینە بێ مەژی

گەر بخوێنی دێ بدی خواندن تو ئێ ھونەرتەڤا

گەر نەخوێنی کە‌س ژ بوومە ئێش و دەردان ناکوژی

وا جگەر خوین خووەش دناڵی دا کوژن پیشڤەھەڕن

دا ببیژن ھەر بژی کورد ھەر بژی کورد ھەر بژی!

بەرھەمەکان

* دیوانی یەکەم: پریسک و پەتی (Prîsk û Pêtî)، ساڵی ١٩٤٥ ز دیمەشق
* دیوانی دووەم: سەورا ئازادی (Sewra Azadî)، ساڵی ١٩٥٤ ز دیمەشق
* دیوانی سێیەم: کیمە ئەز (Kîme Ez)، ساڵی ١٩٧٣ ز دیمەشق
* دیوانی چوارەم: ڕۆناک (Ronak)، ساڵی ١٩٨٠ ز ستۆکھۆڵم
* دیوانی پێنجەم: زەند ئاڤستا (Zend-Avista)، ساڵی ١٩٨١ ز ستۆکھۆڵم
* دیوانی شەشەم: شەفەق (Şefeq)، ساڵی ١٩٨٢ ز ستۆکھۆڵم
* دیوانی حەوتەم: ھێڤی (Hêvî)، ساڵی ١٩٨٣ ز ستۆکھۆڵم
* دیوانی ھەشتەم: ئاستی (Astî)، ساڵی ١٩٨٥ ز ستۆکھۆڵم
* دەستوورا زمانێ کوردی (Destûra Zimanê kurdî)، ساڵی ١٩٦١ ز بەغدا
* فەرھەنگ (پەرچێ یەکەم) (Ferheng، perçê yekem)، ساڵی ١٩٦٢ ز بەغدا
* فەرھەنگ (پەرچێ دوەم) (Ferheng، perçê diwem)، ساڵی ١٩٦٢ ز بەغدا

[amanj.esmail]

تۆپی‌ پێ‌ چییه‌؟

له‌ پێشدا تۆپی‌ پێ‌ به‌ هه‌موئه‌و یاریانه‌ ده‌وترا كه‌ به‌ قاچ یاریان پێده‌كرا وچه‌ند یارییه‌كی‌ جۆر به‌ جۆریان له‌ خۆده‌گرێت ، به‌ ناو بانگترین ئه‌و یاریانه‌ی‌ كه‌ به‌ تۆپێ‌ ده‌كرێت ئه‌و جۆره‌ به‌ناوبانگه‌یه‌ كه‌ به‌ (سوكر ) ناسراوه‌ وه‌ وشه‌ی‌ تۆپی‌ پێ واته‌ (فوتبۆڵ) له‌و جۆره‌ یاریانه‌وه‌ ناونرا كه‌به‌ تۆپی‌ پێی‌ (راگبی‌) و وه‌ تۆپی‌ پێی‌ ئه‌مریكی‌ ویاری‌ تۆپی‌ پێ له‌ سه‌ر یاسای‌ ئوسترالی‌ و به‌نگالی‌ وكه‌نه‌دی‌ و هه‌ندێك جۆری‌ تر كاتی‌ خۆی‌ به‌ ناوبانگ بون له‌ یارییه‌كانی‌ تۆپی‌ پێ‌ ، كاتێك یارییه‌كانی‌ تۆپی‌ پێ بنچینه‌ی‌ خۆیان دارشت له‌ ئه‌وروپادا له‌ سه‌ده‌كانی‌ ناوه‌راستدا به‌ كۆمه‌ڵێ یاری‌ جۆراو جۆر ناویان ده‌بردن ، مه‌به‌ست له‌و ناوبردنه‌ش هه‌موو ئه‌و یاریانه‌بوو كه‌ له‌ ناو گوند نشیینه‌كاندا به‌ تۆپی‌ پێ‌ ئه‌نجامده‌درا نه‌ك ئه‌و یاریانه‌ی‌ كه‌ ئه‌سپ سواره‌كان ده‌یانكرد ، هه‌مو ئه‌و یاریانه‌ی‌ كه‌ به‌ تۆپی‌ پێ ده‌كرێن هه‌ر هه‌مویان بریتین له‌و یاریانه‌ی‌ شوێنێكی‌ تایبه‌ت دیاری‌ كراوه‌ بۆ گۆڵكردن و پشت به‌ تۆماركردنی‌ زۆرترین ژماره‌ی‌ خاڵ ده‌به‌ستن بۆ بردنه‌وه‌ ، زۆرترین ئه‌و یاریانه‌ی‌ كه‌ ئه‌مرۆ باوه‌ له‌ ولاتی‌ ئنگلتراوه‌ بلاَو بونه‌ته‌وه‌ بۆ شوێنه‌كانی‌ تری‌ جیهان>>
یارییه‌كانی‌ تۆپی‌ پی مێژویان ده‌گه‌رێته‌و بۆ 2500 ساڵ پیش زایین كه‌ چینیه‌ كۆنه‌كان زانیویانه‌ و بۆ خۆشی‌ كردویانه‌و له‌ كۆتایی‌ یاریه‌كه‌شدا ئاهه‌نگیان بۆ تیپی‌ براوه‌ گێراوه‌و دار كاری‌ تیپه‌ دۆراوه‌كه‌شیان كردوه‌ ، یۆنانییه‌كان و ژاپۆنییه‌كانیش له‌ 600 ی‌ پێش زایندا ئه‌م جۆره‌ یاریانه‌یان كردوه‌، وه‌ له‌ 300 پ.ز دا میسرییه‌ كۆنه‌كانیش زانیو یانه‌، له‌ شیعری‌ شاعیرانی‌ عه‌ره‌بی‌ سه‌رده‌می‌ جاهلیشدا ئه‌و به‌نده‌ شیعریانه‌ به‌ر چاو ده‌كه‌وێت كه‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن عه‌ربیش ئه‌م یاریانه‌یان زانیوه‌ ، هه‌ندێك له‌ داستانه‌كانی‌ كۆنیش ره‌گو ریشه‌ی‌ ئه‌م یارییانه‌ ده‌گێرنه‌وه‌ بۆ ئغریقییه‌كان له‌ كاتی‌ خۆیدا تۆپی‌ پێ له‌م شیوه‌یه‌ی‌ ئێستادا له‌ساڵی‌ 1016وه‌ له‌ ئینگلته‌ره‌ سه‌ری‌ هه‌ڵداوه‌و له‌ كاتی‌ چۆڵكردنی‌ دانیماركیه‌كاندا له‌و ولاَته‌ ئینگلیزه‌كان به‌لاشه‌ی‌ به‌ جێماوی‌ سه‌ربازه‌ دانیماركییه‌كان شه‌ق شه‌قشه‌قێنیان كردوه‌ ، به‌ تایبه‌تی‌ كه‌لله‌ سه‌ری‌ سه‌ربازه‌كان ،
له‌ 21 ئاداری‌ 1904 دا له‌ پاریس یه‌كێتی‌ تۆپی‌ پێی‌ نێو ده‌وڵه‌تی‌ كه‌ به‌ (فیفا) ناسراوه‌ دامه‌زرا وه‌ك پێویستییه‌كی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ بۆ رێكخستنی‌ یاساكانی‌ ئه‌م یارییه‌ له‌ ئاستێكی‌ نیو ده‌وڵه‌تیدا ، كه‌ ئێستا باره‌گاكه‌ی‌ له‌ زیۆرخ -ی‌ ولاتی‌ سیوسرایه‌ و له‌لایه‌ن جوزیف سیب بلاته‌ر وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌چێت ، فیفا 207 یانه‌ له‌ جیهاندا به‌شداری‌ تیاده‌كه‌ن ، یه‌كه‌م جام له‌ جیهاندا كه‌ وه‌ك خه‌لاَتێك دیاری‌ كرا بۆتیپه‌ براوه‌كان له‌لایه‌ن فیفاوه‌ بوو له‌ ساڵی‌ 1906دا له‌ یه‌كه‌م پاڵه‌ وانێتی‌ دا كه‌ئه‌م رێكخراوه‌ به‌رێوه‌ی‌ برد ، پاشانیش له‌ یاریه‌كانی‌ هاوینی‌ ساڵی‌ 1908دا كه‌ دوساڵ پاش ئه‌م ریكخرا ، یه‌كه‌م جامی‌ جیهانی‌ به‌ خشرا به‌ یانه‌ی‌ ئۆرۆگوای‌ له‌ پاڵه‌وانیتی‌ ساڵی‌ 1930 دا له‌ خۆلی‌ كۆتایی‌ یانه‌ پله‌یه‌كه‌كاندا به‌ دوگۆڵ به‌رامبه‌ر به‌ چوار گۆل له‌ ئه‌رجه‌نتینی‌ برده‌وه‌. ئه‌مه‌ هه‌ندێك زانیاری‌ بو سه‌باره‌ت به‌ یاری‌ تۆپی‌ پێ‌ به‌ و هیوایه‌ی‌ سودتان لێوه‌ر گرتبێت

[amanj.esmail]

فیزیا
به‌رهه‌مه‌ ته‌كنۆلۆژییه‌كان زۆربه‌یان تیشكی لیزه‌ر به‌كاردێنن،وه‌ك ئامێری ڤیدیۆ (C.D) و ئامێره‌كانی پزیشكی ددان و ئامێری بڕین و له‌حیم زۆر بواری تر .
ئه‌م هه‌موو ئامێره‌ لیزه‌ر به‌كاردێنن ئه‌مه‌ش تایبه‌تمه‌ندی ده‌داته‌ لیزه‌ر كه‌ له‌ سه‌رچاوه‌كانی تری رووناكی جیای ده‌كاته‌وه‌،له‌ به‌شی داهاتوودا به‌شێوه‌یه‌كی ساناكراو باسی لیزه‌ر ده‌كه‌ین.
وشه‌ى لیزه‌ر (LASER) بریتییه‌ له‌ پیتی یه‌كه‌می وشه‌كانی ئه‌م ڕسته‌یه‌:
(Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation ) كه‌ مانای به‌هێزكردنی(گه‌وره‌كردنی ) رووناكی (Light Amplification) به‌هۆى كاراكردنی ده‌ردانی (Stimulated Emission) تیشكی كارۆموگناتیسی (Radiation) كه‌ یه‌كه‌م ئامێرى لیزه‌ر له‌ ساڵی (1960 )ز له‌ لایه‌ن زانا میمان (T.H.Maiman) دروستكرا به‌ به‌كارهێنانی یاقوت وه‌ به‌ لیزه‌ری یاقوت ناونرا (Ruby Laser) .
پێكهاته‌كانی ئامێری لیزه‌ر :
1- سه‌رچاوه‌یه‌كی رووناكی : ئه‌م به‌شه‌ وزه‌ ده‌به‌خشێته‌ مادده‌ی چالاكی ناو ئامێری لیزه‌ر سه‌رچاوه‌ی وزه‌ به‌نده‌ له‌سه‌ر جۆری لیزه‌ر،ئه‌م سه‌رچاوه‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ كاره‌بایی بێت وه‌ك له‌ ئامێری لیزه‌ری ئارگۆن و ئامێری دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن یان رووناكی فلاش له‌ ئامێری (سباغی) .
2- به‌شه‌كانی ناوه‌وه‌ی ئامێری لیزه‌ر: ئه‌م به‌شه‌ پێكهاتووه‌ له‌ بۆرییه‌ك و ژماره‌یه‌ك ئاوێنه‌ له‌ كۆتایی بۆڕییه‌كه‌ كه‌ یارمه‌تی شكانه‌وه‌ی تیشك ده‌دات به‌مه‌ش هێزی تیشكه‌كه‌ زیاد ده‌كات ،فۆتۆنه‌كانی تێپه‌ڕیو به‌ناو بۆڕییه‌كه‌ ده‌شكێنه‌وه‌ بۆ دواوه‌ له‌ناو لیزه‌ر ،هه‌رجارێ كه‌ تیشكه‌كه‌ ده‌شكێته‌وه‌ بۆ دواوه‌ و پێشه‌وه‌ له‌ ڕێگای ئاوێنه‌ى تایبه‌ت له‌ كۆتایییه‌كانی بۆڕییه‌كه‌ ژماره‌ی گه‌ردیله‌كان زیاد ده‌كات و ژماره‌ی فۆتۆنه‌كان زیاد ده‌كات به‌مه‌ش هێزی تیشكی لیزه‌ر زیاد ده‌بێ له‌ كۆتایی ئاوێنه‌كان كونێك هه‌یه‌ كه‌ ڕێگا ده‌دات به‌ بڕێكی كه‌م له‌ تیشكی لیزه‌ر پێى تێپه‌ڕێ بۆ ده‌ره‌وه‌ له‌ ڕێگای قۆڵێكی تایبه‌ت كه‌ له‌ كۆتایییه‌كه‌ی تیشكی لیزه‌ر ده‌رده‌چێ بۆ ئه‌وه‌ى به‌ر ئه‌و شوێنانه‌ بكه‌وێت به‌ مه‌به‌ستی چاره‌سه‌ركردن.
3- ڕێنیشانده‌رى تیشكی لیزه‌ر : تیشكی لیزه‌ر نابیندرێ له‌به‌ر ئه‌وه‌ تیشكێكى كزى هیلیۆم و نیۆن به‌كاردێ ،بۆئه‌وه‌ى شوێنی تیشكی لیزه‌ر بزانین له‌كاتى چاره‌سه‌ركردنى نه‌خۆشى چونكه‌ شوێنى به‌ركه‌وتنى تیشكێكى كزى هیلیۆم و نیۆن هه‌مان شوێنى به‌ركه‌وتنى تیشكێكى لیزه‌ره‌ .
چۆنیه‌تى كاركردنى ئامێرىلیزه‌ر :
ئامێرى لیزه‌ر هه‌ڵده‌ستێ به‌گه‌وره‌كردنى رووناكى وه‌ك زێیى میسیسپى ئاوى زیاده‌بێ به‌ئاوى لقه‌كانى چونكه‌ رووناكى پێكهاتووه‌ له‌كۆمه‌ڵه‌ ڕه‌نگێكى بینراو و نیمچه‌ بینراو ، ئامێرى لیزه‌ر هه‌ڵده‌ستێ به‌یه‌كخستنیان له‌ یه‌ك له‌ره‌له‌رى زۆر به‌هێز كه‌جیاوازه‌ له‌و تێكه‌ڵه‌ له‌ره‌له‌ره‌ى رووناكى ئاسایى،ئه‌م كاره‌ میكانیكییه‌ له‌رێگاى به‌لوورى نیمچه‌ ڕوون ده‌بێ كه‌گه‌ردیله‌ى تیشكدارى وه‌ك كرۆمى تێدایه‌،كاتێ ئه‌م به‌لوورانه‌ به‌رسه‌رچاوه‌یه‌كى به‌هێزى رووناكى ده‌كه‌ون ئه‌و ئه‌لیكترۆنانه‌ى كه‌له‌ده‌ورى ناووك ده‌سووڕێنه‌وه‌ هێزێكى زۆر وه‌رده‌گرن و ده‌چنه‌ خوولى به‌رزتر به‌مه‌ش ده‌كه‌وێته‌ بارێكى ناجێگیر كه‌ واىلێده‌كات بگه‌ڕێته‌وه‌ بارى جێگیرى خۆى به‌گه‌ڕانه‌وه‌ى ئه‌لیكترۆنه‌كان بۆ خوولی كۆنی خۆیان له‌م گه‌ڕانه‌وه‌یه‌دا بڕێك وزه‌ ده‌رده‌چێ له‌شێوه‌ى تیشك .
به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی گشت توخمه‌ تیشكداره‌كان به‌ هه‌مان شێوه‌ى سه‌ره‌وه‌ كارده‌كه‌ن،به‌ڵام له‌ ئامێرى لیزه‌ر ئه‌م كرداره‌ كۆنتڕۆل كراوه‌ به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ گشت ئه‌لیكترۆنه‌كان تیشكێك دروست ده‌كه‌ن به‌هه‌مان وزه‌ و هه‌مان له‌ره‌له‌ر.ئه‌م هه‌موو تیشكانه‌ كۆده‌كرێنه‌وه‌ له‌ تیشكێكی یه‌كگرتووی زۆر به‌هێز كه‌له‌توانایدا هه‌یه‌ هه‌ر كانزایه‌ك بتوێنێته‌وه‌ .له‌به‌ر یه‌كگرتوویی ئه‌م تیشكه‌ لیزه‌ر ده‌توانێ بگاته‌ دووریه‌كی زۆر به‌هێلێكی ڕاست بێ په‌رش و بڵاوبوونه‌وه‌.
سیفه‌ته‌كانی تیشكی لیزه‌ر :
سێ سیفه‌تی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ كه‌ تیشكی لیزه‌ر جیا ده‌كاته‌وه‌ له‌ سه‌رچاوه‌كانی تری تیشك :
1- (Collimated) واته‌ تیشك به‌ هێڵێكی ڕاست ده‌ڕوا بێ لاربوون، هه‌رچه‌ند دووریه‌كی زۆر ببڕی له‌م رێگایه‌ وزه‌یه‌كی زۆر كه‌م ون ده‌كات. تیشكی لیزه‌ر به‌ هه‌زار جار بریسكه‌دارتره‌ له‌ رووناكی ڕۆژ و تیشكه‌كه‌ى .
2- تاك ڕه‌نگه‌ (mono-chromatic) واته‌ یه‌ك له‌ره‌له‌ری هه‌یه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ تیشكی لیزه‌ر تیشكێكی بێگه‌رده‌، به‌پێچه‌وانه‌ى تیشكی سپی كه‌ فۆتۆنی به‌ڕه‌نگی جیاواز و دریِژی شه‌پۆلی جیاواز به‌ هه‌موولایه‌ك بڵاوده‌كاته‌وه‌ .
3- (Cohorent) واته‌ هه‌موو شه‌پۆلی رووناكی به‌ هاورێكى ده‌گوازرێته‌وه‌ له‌ هه‌موو كاتێك و بۆشاییه‌ك.مه‌وداى رووناكی ئاسایی گلۆپ تێكه‌ڵه‌ له‌ دریِژى شه‌پۆلی جیاواز كه‌به‌ هه‌موو لایه‌ك بڵاوده‌بێته‌وه‌ وه‌ پێی ده‌ڵێن (Cohorent) .
جۆره‌كانی لیزه‌ر :
لیزه‌ر زۆر جۆری هه‌یه‌ كه‌ به‌پێی به‌كارهێنانه‌كانی ده‌گۆرێ ئه‌ویش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ جۆری ئه‌و مادده‌یه‌ی به‌كارهاتووه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ر كه‌ هه‌ندێكیان له‌ دۆخى ڕه‌قن و هه‌ندێكیان له‌ دۆخى شلن و هه‌ندێكیان له‌ دۆخى گازن .جۆری مادده‌ی جیاواز به‌كار دێ بۆ جیاكردنه‌وه‌ی جۆری لیزه‌ر و ناونانی، بۆ نموونه‌ لیزه‌ری هیلیۆم-نیۆن (He-Ne) واته‌ مادده‌ی به‌كارهاتوو بریتییه‌ له‌تێكه‌ڵی هیلیۆم و نیۆن و لیزه‌ری یاقوت واته‌ ئه‌و مادده‌یه‌ى كه‌ لیزه‌ری لێ به‌رهه‌م هاتووه‌ بریتییه‌ له‌ یاقوت،نموونه‌ى جۆره‌كانی جیاوازی لیزه‌ر ئه‌مانه‌ن :
1- لیزه‌ری گازی (Gas Laser): كه‌پشت به‌توخمێكی گازی وه‌ك هیلیۆم و نیۆن و گازی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن ده‌به‌ستێ كه‌ درێژی شه‌پۆلیان له‌ مه‌ودای تیشكی ژێر سوور دایه‌ و به‌كاردێ له‌ بڕینی ته‌نه‌ ڕه‌قه‌كان چونكه‌ وزه‌یه‌كی زۆری هه‌یه‌.
2- لیزه‌ری دۆخی ڕه‌ق (solid state laser) : به‌و جۆره‌ لیزه‌ره‌ ده‌گوترێ كه‌ له‌مادده‌یه‌كی ڕه‌ق یان زیاتر دێته‌كایه‌وه‌ وه‌ك یاقوت (ruby) یان تێكه‌ڵی ئه‌له‌منیۆم و یتریم و نیودینیم (neodymium, yttrium, aluminum) كه‌ به‌ناوی كورتكراوه‌ی (TAG) ناوده‌برێ درێژی شه‌پۆلی له‌ مه‌ودای تیشكی ژێر سووره‌.
3- لیزه‌ری ئێكزیمه‌ر (Excimer Laser) به‌و جۆره‌ لیزه‌ره‌ ده‌گوترێ كه‌ گازه‌ ته‌مبه‌ڵه‌كانى وه‌ك كلۆر و فلۆر وكریبتۆن و ئارگۆن به‌كار دێنی بۆ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ر ئه‌م جۆره‌ گازانه‌ تیشكی لیزه‌ر به‌ درێژی شه‌پۆل له‌ مه‌ودای تیشكی سه‌روی وه‌نه‌وشه‌یی به‌رهه‌م دێنی .
4- لیزه‌رى ڕه‌نگاو ڕه‌نگ (dye laser) كه‌ پێكهاتووه‌ له‌ مادده‌ى ئۆرگانی وه‌ك رۆدامینى (rhodamine 6G) تواوه‌ له‌ ئاوێته‌ى ئه‌لكهولی كه‌ ده‌توانرێت درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ره‌كه‌ دیار بكرێت.
5- لیزه‌ری نیمچه‌ گه‌یه‌نه‌ره‌كان (semi-conductor) : هه‌ندێ جار به‌ لیزه‌ری دایۆد ناوده‌برێ كه‌پشت به‌مادده‌ نیمچه‌ گه‌یه‌نه‌ره‌كان ده‌به‌ستێ بۆ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ر كه‌ قه‌باره‌یه‌كی بچووكی هه‌یه‌ و به‌ وزه‌یه‌كی كه‌م كارده‌كات له‌ ئامێری وه‌ك (C.D) و پرێنته‌ری لیزه‌ر.
جۆری مادده‌ی به‌كارهاتوو بۆ به‌رهه‌مهێنانی لیزه‌ربه‌پێی درێژی شه‌پۆلی پێویست ده‌ستنیشان ده‌كرێ،بۆ نموونه‌ درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ری یاقوت (694 nm)ه‌،هه‌روه‌ها لیزه‌ری گازی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن له‌ بڕینی كانزا ڕه‌قه‌كان به‌كار دێ چونكه‌ درێژی شه‌پۆلی له‌ مه‌ودای تیشكی ژێر سوور دایه‌ كه‌ تیشكێكی گه‌رمییه‌ ئه‌گه‌ر به‌چڕى له‌ كانزا بدرێ ده‌یتوێنێته‌وه‌.
ئه‌م خشته‌یه‌ی خواره‌وه‌ جۆری لیزه‌ر و درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ر دیار ده‌كات
جۆری لیزه‌ر درێژی شه‌پۆلی لیزه‌ر (nm)
Argon Fluoride (uv) 193
Krypton Fluoride (uv) 248
Xenon Chloride (uv) 308
Nitrogen (uv) 337
Argon (blue) 488
Helium Neon (green) 514
Helium Neon (red) 633
Rhoda mine 6G dye (tunable) 570-650
Ruby (CrAlO3) (RED) 694
Nd:Yag (NIR) 1064
Carbon Dioxide (FIR) 1060

پۆلینكردنى لیزه‌ر :
لیزه‌ر بۆ چوار جۆر پۆلین ده‌كرێ به‌پێى ترسناكى له‌سه‌ر خانه‌ی زیندوو،كاتێك كار له‌گه‌ڵ لیزه‌ر ده‌كه‌ین پێویسته‌ پۆلینی لیزه‌ر ده‌ستنیشان بكرێ كه‌ ئه‌مانه‌ن :
پۆلینی یه‌كه‌م ( Class I ) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا زۆر كه‌مه‌ و مه‌ترسیدار نییه‌ .
پۆلینی یه‌كه‌م (Class IA) : ئه‌م پۆلینه‌ لیزه‌ره‌ زیان ده‌گه‌ێنیته‌ چاو كاتێ سه‌یرى تیشكه‌كه‌ ده‌كه‌ین، به‌كاردێت له‌ سوپه‌رماركێته‌كان ،وزه‌ى ئه‌م لیزه‌ره‌ ده‌گاته‌ (4 mW) .
پۆلینی دووه‌م (Class II) : رووناكى ئه‌م جۆره‌ لیزه‌ره‌ ده‌بینرێ، وزه‌ى له‌ ( 1 mW) تێپه‌ڕناكات
پۆلینی سێیه‌م (Class IIIA) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا ناوه‌نجیه‌ و ده‌گاته‌ (1-5Mw) مه‌ترسیداره‌ ئه‌گه‌ر تیشكه‌كه‌ ڕاسته‌وخۆ به‌ر چاو بكه‌وێت .
پۆلینی سێیه‌م (Class IIIB) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا له‌ مام ناوه‌نجی زیاتره‌
پۆلینی چواره‌م (Class IV) : وزه‌ى تیشكی لیزه‌ر له‌م جۆره‌دا زۆر به‌ هێزه‌ و ده‌گاته‌ (500Mw) بۆ تیشكی به‌رده‌وام، بۆ تیشكى پچڕ پچڕ ده‌گاته‌ (10 j/cm2) مه‌ترسیداره‌ له‌سه‌ر چاو و پێست له‌به‌رئه‌وه‌ پێویسته‌ له‌ كاتی به‌كارهێنانى ئه‌م جۆره‌ لیزه‌ره‌ رێنمایییه‌كانی خۆپاراستن به‌كار بهێنرێ.
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر :
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌پیشه‌سازیدا :
له‌ ساڵی (1960 )ز كه‌بۆ یه‌كه‌م جار تیشكى لیزه‌ر دۆزرایه‌وه‌و له‌پیشه‌سازیدا به‌كارهات به‌تایبه‌تى له‌ پێوان (measurements) و ڕێكخستنى(Alignment) ئامێره‌كانى بینین و خه‌تى كاره‌با و له‌ئامێره‌كانى پێوان هه‌روه‌ها له‌ بوارى بڕین و له‌حیم و تاواندنه‌وه‌و به‌هه‌ڵمكردن به‌كاردێ،هه‌روه‌ها له‌ دروستكردنى سوڕى ئه‌لیكترۆنى و پیشه‌سازى شووشه‌ و زۆر بوارى تر به‌كاردێ .
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌ بوارى پزیشكیدا :
لیزه‌ر له‌ بوارى پزیشكیدا به‌فراوانى به‌كاردێت له‌چاره‌سه‌ركردن و نه‌شته‌رگه‌رى و ددان سازى وچاره‌سه‌رى چاو وه‌ دابه‌ش ده‌كرێ به‌گوێره‌ى جۆرى لیزه‌ر وه‌ك لیزه‌رى دووه‌م ئۆكسیدى كاربۆن و لیزه‌رى نایترۆجین و لیزه‌رى ئه‌كزیمه‌ڕ هه‌ندێ جاریش به‌گوێره‌ى به‌كارهێنانه‌كانى دابه‌ش ده‌كرێ وه‌ك چاره‌سه‌ركردن و نه‌شته‌رگه‌رى و به‌یه‌ك به‌ستنى موولووله‌ى خوێن و ده‌ستنیشان كردنى نه‌خۆشى .
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌ بوارى سه‌ربازیدا :
زۆربه‌ی توێژینه‌وه‌كانی لیزه‌ر بۆ به‌كارهێنانی له‌ بواری سه‌ربازی بوو له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌م توێژینه‌وانه‌ زۆر به‌نهێنی مانه‌وه‌ و پاش چه‌ند ساڵێك ئاشكرا كران،له‌م به‌كارهێنانانه‌ش كۆنتڕۆڵی ته‌قه‌مه‌نی و ته‌قاندن له‌ دوره‌وه‌و ده‌ستنیشانكردنی ڕێڕه‌و ی مووشه‌ك (رۆكێت) و به‌دواكه‌وتنی ئامانجی سه‌ربازی و توانای گۆڕینی ڕێڕوه‌ی مووشه‌ك( رۆكێت) و له‌ چه‌كی شه‌ڕی ئه‌ستێره‌كان وه‌ پوچه‌ڵكردنه‌وه‌و وكوێركردنی ئامێره‌كانی ئه‌لیكترۆنی دوژمن .
به‌كارهێنانه‌كانى لیزه‌ر له‌ بواره‌كانی ئاساییدا:
له‌ژیانی ڕۆژانه‌دا لیزه‌ر به‌كاردێت له‌ ئامێره‌كانی (C.D) و پرێنته‌ری لیزه‌ر و تیشكی ڕه‌نگاوڕه‌نكی لیزه‌ری تایبه‌ت به‌ ئاهه‌نگه‌كان و زۆر بواری تر .
به‌كارهێنانی لیزه‌ر له‌ بواری تایبه‌ت :
لیزه‌ر به‌كاردێت له‌ توێژینه‌وه‌كانی زانستی و بواری ئاسمان وهه‌ندێ بواری تر .

س-یانه‌ی ئه‌ڤین

[amanj.esmail]

قۆناغه‌كانى په‌ره‌سه‌ندنى ژينگه‌ى مرۆڤ

له‌و كاته‌وه‌ كه‌ زه‌وى دروست بووه‌ هه تا ئه مرو ناوه ندى ئه و زينكه يه ى كه تيايدا ده زين به رده وام له كوران دا بووه ،ئه م به ره سه ندنى زينكه يه بوه ته هوى جيابوونه وه ى ئه م قوناغانه:

۱-قوناغى كونجاندنى زه وى بو بيشوازى مروف:

ئه م قوناغه به رده وام بوو هه تا ئه و كاته ى زه وى كونجاو بوو بو ده ركه وتنى مروف له سه رى .له م ماوه يه دا تويزى زيندوو ئاوى سه ر زه وى به ره ى سه ندوو جه ند جوريكى جياواز له كيانله وه رو رووه ك و سامانى كانزايى ده ركه وتن ،ئه م قوناغه زوربه ى ميزووى زه وى ده كريته وه تا ده ركه وتنى مروف له سه ر زه وى.
۲.قوناغى راو:-

له ماوه ى زيانى مروف دا به رده وام كه راوه به شوينى خواردن و خوارده مه نى له جوارجيوه ى ئه و زينكه ى كه تيايدا زياوه و فريرى راو بووه،له م قوناغه دا مروف بيرى له كاريكه رى و زيانه كانى سه ر زينكه نه كردبوه وه وه كاريكه رى له سه ر زينكه كه ى كه م بووه.

۳.قوناغى كشتوكال:-

ده توانين ئه م قوناغه به سه ره تاى ده سبيكردنى كاريكه رى سلبى مروف بو سه ر زينكه دابنيين كه به سووتانى دارستانه كان ده ستى بيكرد بو مه به ستى كشتوكال و مه رو مالات.

۴.قوناغى شورشى بيشه سازى:-

ئه م قوناغه له ناوه را ستى سه ده ى هه زده هه م ده ست بى ده كات تا ناوه راستى سه ده ى بيسته م كاتيك مروف ده ستى كرد به به كارهينانى ئاميرو دروست كردنى كاركه بو بركردنه وه ى بيوستييه كانى خوى و سوتاندنى سووته مه نى بو به گه رخستنى كارگه و هوكاره كانى كواستنه وه (ئوتومبيل و كه شتى و شه مه نده فه رو فروكه)،هه روه ها له م قوناغه دا مروف ده ستى كرد به كوج كردن له لاديكانه وه بو شاره كان،وه زيادبوونى وماره ى دانيشتوانى شار كه ئه نجام دا روز به روز روودانى كيشه ى ترسناك له سه ر زينكه.

۵.قوناغى شورشى زانيارى:

ئه و قوناغه يه كه ئستا تيايدا ده زين كه له نيوه ى دووه مى سه ده ى بيسته وه ده ست بى ده كات له م قوناغه دا زانستى ئه له كرتونى كومبيوته ر ده ركه وت به تايبه تى دواى دوزينه وه ى ترانزسته رو هوكاره كانى كواستنه وه به ره ى سه ندوو شورشى بيشه سازى كه يشته لوتكه و كيشه ى جوراوجورى زينكه ده ستى بيكرد وه ك :بيس بوونى هه واو خاك و ئاو و كه مبوونه وه ى سامانه سروشتييه كان و زيادببونى زماره ى دانيشتووانى سه ر زه وى ،كه واى كرد لايه نه به ربرس و نابه ربرسه كان ده ستيان كرد به ريكخستنى سيمينارو كونفراس له سه ر ئه م كيشانه و دانانى ريكه جاره ى كونجاو له بيناو باراستنى زينكه و به رده وامبوونى سامانه سرووشتييه كان و زيانيكى ته ندروست بو نه وه كانى داهات و .

زينكه:

له ووشه ى ( environ)كه با ماناى ده وروبه ر ديت وه ريكراوه كه بريتييه له (هه موو بارو هوكارانه ديت كه كاريكه رى ده كه نه سه ر زيانى هه موو زينده وه ران له سه ر زه وى .
يان زينكه به كويره ى (environtal protection act)بيناسه كراوه و ده ليت ((هه موو ئه و هوكاره فيزيايى و بايلوجيانه ى ده ورووبه ر ده كريته وه كه كاريكه رى ده كه نه سه ر يه كترى ))
زاانستى زينكه زانستيكى كشتكيره كه بيويسته زور زانستى تر تيايدا تيكه ل بكريت وه كو زانسته كانى (فيزيا،كيميا،بايلوجى،جيول� �� �� �جى،جوكرافيا،به روه رده،ئابوورى،........هتد)
زينده وه را ن له سه ر زه وى هه ر له بجوكترينه وه (فايروس و به كتريا و كه رووه كان )هه تا
كه وره ترين زينده وه رى كوى زه وى زينكه ى تايبه تى خوى هه يه.

زينكه زانى :-
زاناى ئه لمانى ئه رست هاكل(۱۸۶۹)ووشه ى (ecology)بو ماناى زينكه زانى داناو كه به مانا يونانيه كه ى (oikos)=خانوو،مال و (logy)=زانست ديت.
زينكه زانى بريتى يه له و زانسته ى كه ده رباره ى كارليك و كاريكه رى زينده واران له كه ل زينكه سرووشتييه كان ده دويت ،كه هه ردوو راسته وخوو به به رده وامى كاريكه رى ده كه نه سه ر يه ك.
هه ر كورانيك له زينكه ى سرووشتى كاريكه رى هه يه له سه ر زينده وه را ن و وه به بيجه وانه شه وه.

ريكخستنى زينكه(ئاسته كانى ريكخستنى زينكه)
۱.زينده وه ر
۲.كومه له ى زينده يى
۳.كومه لكاى زينده يى
۴.سيستمى زينكه يى
۵.زينده به رك.
زينده وه ر :-
يه كه ى بيكهاته ى سيستمى زينكه يه (زينده وه ر تواناى هه يه زور بيت ،كه شه بكات،هاوسه نك رابكريت ،به ره بسينيت،كارداناوه ى كارليكه كانى هه بيت،ماده ى بوماوه ى تيا بيت)
كومه له يى زينده يى:-
بريتييه له كومه له زينده وه ريكى هه مان جورو تاك كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراوادا ده زين.
كومه لكه يى زينده يى:-
بريتييه له كوى هه موو ئه و كومه له زينده ييانه ى كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراودا ده زين و كارليك له سه ر يه كترى ده كه ن.
سيستمى زينكه يى:-
يه كه ى فرمانه له زانستى زينكه زانى دا كه بيك ديت له هه ردوو كومه له ى زينده يى و ئه و زينكه يه ى تيايدا ده زين و به توندجى بشت به يه كتر ده به ستن بو به رده وامى بروسه ى زيان له ريكه ى هاتنه ناوه و جوونه ده ره وه ى ماده كيمياوييه كان و ووزه.
زينده به رك:-
ئه و به شه ى زه وييه كه زيانى تيادايه و قولترين به شى زه رياكان ده كريته وه تا به رزترين كه ش له (به ركى كاز(سبوره كانى رووه ك وه كه رووه كانى تيادا بلاو ده بيته وه و هه روه ها ئه و جينه ى سه ره وه ى خاك ده كريته وه كه تواناى دابين كردنى زيانى هه يه بو مروف.
له ۳ به ش بيكهاتووه
*به شى ئاو
*به شى هه وا
*به شى خاك

هه ريمى زيندوو :

بريتييه له ناوجه يه كى سروشتى فراوان كه كومه لكه يه كى له هه موو جوره كانى زينده وه ر (له كيانله به رو رووه ك و وردبينه زينده وه رى)تيايدايه وه كو (هه ريمى دارستان ،هه ريمى بيايان ،هه ريمى به سته له ك)
هه ريمى زيندووه كان فراوانترو ئالوزترن له سيستمه ى زينكه يى ،به لام له روويى بيكهاته وه وه ك يه كن به لام هه ندى جياوازى له زماره ى جورة زينده وه رانا له شوينه جوكرافيه جياجياكان دا به جدى ده كريت .
سيسته مى زينكه يى له روويى بيكهاتنه وه بيك ديت له هوكاره زينده يه كان و هوكاره نازينده ييه كان:
هوكاره نازينده ييه كان بيك ديت له
ا.هوكاره فيزياييه كان(راده ى تيشكى خور،بله ى كه رمى ،راده ى شى و ئاراسته ى با..........)
ب.هوكاره كيمياييه كان:بريتى يه له (ماده نا ئه ندامييه كان وه كو كاربون و نايتروجين و دوانه ئوكسيدى كاربون و ئوكسجين و .......)كه به زدارى له سوورى سروشتى ()ده كه ن.
ج.ئاويته ئه ندامى يه كان(بروتين و كاربوهيدرات و ......)

هوكاره زينده ييه كان:
هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا ده زين.
زينده زه ران له سيسته مى زينكه يى به كويره ى جونيتى ئه و ووزه يه ى وه رى ده كرن ده كريت به م به شانه وه:
۱.به رهه مهينه ره كان:هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه ده توانن خويان خوراك بو خويان دروست بكه ن له ريكه ى بروسه يه كى ئالوز كه بيى ده وتريت (روشنه بيكهاتن)به بونى ئاو دوانه ئوكسيدى كاربون به يارمه تى تيشكى خور زينده وه رانى وه ك (قه وزه كان و رووه كه سه وزه كان) وه ههندى جورى به كترياش ده كريته وه.

به رهه م هينه ره كان ده توانن ووزه ى خور بكورن بو ووزه ى كيميايى و له ئاويته يه كى ئه ندامى ئالوز كوى بكه نه وه (كلوكوز)،دواى ئه وه به رهه مهينه ره كان ئه توانن شه كرى كلوكوز به ريكه ى كارليكى زور ئالوزتر بو بكورن بو( بروتين و كاربوهيدرات و فيتامين .........) كه يارمه تى بوونى مادده ى خوراكى وه ك نايتروجين و فوسفورو كبريت و كانزاكان كه له زينكه يه ك دا هه ن.

۲.به كارهينه ره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه ناتوانن خوراك بو خويان دروست بكه ن به لكو بشت ده به ستن به به رهه مهينه ره كان به شيوه ى راسته وخو يان ناراسته وخو،كه ئه ميش ده كريت به جه ند جوريكه وه:
ا.كياخوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه رووه ك ده خون و راسته وخو بشت به خواردنى رووه ك ده به ستن.
ب.كوشت خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه كوشت ده خون و بشت به خواردنى كيانله وه رانى تر ده به ستن ،وه كو (شير،بلنك،كورك،هه لو..........)
ج.هه مه جه شن خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه بشت به خواردنى هه ردوو رووه ك و كوشت ده به ستن وه كو (ريوى ،مروف،...)

كه نده خور:ئه و زينده وه رانه ن كه لاشه ى بوكه نى زينده وه رى مردوو ده خون وه كو (داله كه ر خور و كه متيار)

۳.شيكه ره وه كان:
ئه و زيندوه رانه ن كه له ريكه ى هه لوه شاندنى باشماوه ى زينده وه ره وه را ن و زينده وه ره مردووه كان ووزه يان ده ست ده كه ويت وه كو (به كتريا و كه رووه كان).
كه ده توانن مادده سه ره تاييه كان بكه ريننه وه بو سروشت ئه م مادانه جاريكى تر له ريكه ر به رهه مهينه ره كانه وه به كاربهينريته وه،زينده وه ره شيكه ره وه كان كرنكى زوريان له هه موو سيسته ميكى زينكه يى هه يه جونكه ئه م زينده وه رانه هه لده ستن به ته واو كردن و به رده وامى سوورى خواردنى توخمه كان له سروشت دا.

زنجيره ى خوراك:
بريتييه له ريره وى ووزه له قوناغه جياوازه كان دا كه ئامانجه كانى شيوازى خواردنى تيا به يره و ده كريت له لايه ن زنجيره يه ك زينده وه ره وه ،زنجيره ى خوراك به به رهه م هينه ر ده ست بى ده كات و به كوشت خور كوتاى ديت.
*قه وزه-ماسى بجووك-ماسى كه وره تر-ماسى قرش
*كيا-ئاسك-بلنك

تورى خوراك:
بريتييه له جه ند زنجيره يه كى خوراك كه له نميوانيان دا به يوه ندى هه يه و كارده كه نه سه ر يه كتر تورى خوراك زور ئالوزترو فراوانتره له زنجيره ى خوراك و له هه موو سيسته ميكى زينكه يى ده بينرت.

هه ره مى ووزه:
بريتييه له و هيلكارييه شيوه هه ره مييه يه ى يان سيكوشه ييه ى كه تيايدا روشتن و تيبه ر بوون و وون بوونى ووزه له زنجيره خوراك دا روون ده كاته وه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا

هيوادارم سوودى هه بيت

[amanj.esmail]

دەربارەی نەخۆشی خەمۆکی

خه‌مۆکی ئه‌توانرێت وه‌سف بکرێت به‌ حاڵه‌تێکی هه‌ست کردن به‌ غه‌مباری، دڵته‌نگی، به‌دبه‌ختی، و بێجاره‌یی و هه‌ست کردن به‌ فه‌رامۆشکراوی و بێ هیوایی. زوربه‌مان هه‌ست به‌م حاڵه‌ته‌ ئه‌که‌ین له‌ ساتێك یان ساتێکی تر له‌ ژیانمان دا به‌ڵام ته‌نها بۆ ماوه‌یه‌کی که‌م و درێژه‌ ناکێشێت. خه‌مۆکی توند و ڕاسته‌قینه‌ بریتیه‌ له‌ کێشه‌ی مه‌زاجی مرۆڤ که‌ تیایدا هه‌ست ئه‌کات به‌ غه‌مباری ، گوم بوون ( Loss )، توڕه‌یی و بێ هیوایی له‌ هه‌موو ڕۆژێکی ژیاندا و بۆ ماوه‌یه‌کی درێژخایه‌ن.
ناوەڕۆک [نیشاندان]
[دەستکاری]نیشانه‌کانی خه‌مۆکی

له‌ خه‌مۆکی تو‌ند و ڕاسته‌قینه‌ دا ئه‌و که‌سه له‌وانه‌یه‌‌ هه‌ست به‌ پێنج یان زیاتر له‌م نیشانانه‌ی خواره‌وه‌ بکات : -- • غه‌مباری و ڕه‌شبینی. • هه‌ست کردن به‌ تاوانباری، بێ نرخی، بێ پشتیوانی، بێ هیوایی، ڕق له‌ خۆبون و نائارامی. • نه‌مانی هه‌وه‌س و له‌زه‌ت بینین له‌ ئه‌نجامدانی چالاکیه‌ ئاساییه‌کان که‌ پێشتر ئاره‌زوی کردون ( به‌ ئه‌نجامدانی سێکسیشه‌وه )‌. • ئاسته‌نگ له‌ ته‌رکیز کردن و که‌م بونه‌وه‌ی زاکیره‌ ( Memory ). • خراپتر بونی نه‌خۆشیه‌ درێژخایه‌نه‌کان له‌و که‌سانه‌ دا که‌ نه‌خۆشی درێژ خایه‌نیان هه‌یه‌، نمونه‌ ڕۆماتیزمی جومگه‌کان، نه‌خۆشی شه‌کره‌. • گۆڕان له‌ ڕژێمی خه‌وتن دا که‌ ئه‌بێته‌ هۆی بێ خه‌وی یان خه‌واڵوێتی و زۆر خه‌وتن. • گۆڕانی ئیشتیها بۆ خواردن که‌ ئه‌بێته‌ هۆی زیاد بون یان که‌م بونی کێشی له‌ش. • هه‌ست کردن به‌ ماندویه‌تی و که‌م وزه‌یی. • دڵه‌ڕاوکێ، ڕاڕایی و ئاڵۆزی ( Irritability ). • بیر کردنه‌وه‌ له‌ خۆکوشتن و مردن. • خاو قسه‌کردن و خاو جوڵان. • سه‌رئێشه‌، ئازاری گه‌ده‌ و کێشه‌ له‌ کۆئه‌ندامی هه‌رس دا.

[دەستکاری]له‌ منداڵ و مێردمنداڵ و تازه‌ پێگه‌یشتوان دا له‌وانه‌یه‌ ئه‌م نیشانانه‌ ده‌ربکه‌ون

• خه‌وزڕان، ماندویه‌تی، سه‌رئێشه‌، ئازاری گه‌ده‌ و گێژ بوون. • بێموبالاتی، دورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ کۆمه‌ڵگا و دابه‌زینی کێشی له‌ش. • به‌کارهێنانی ده‌رمانه‌ نایاساییه‌کان، ئه‌لکهول، دواکه‌وتن له‌ خوێندنگا و ئاسته‌نگی ته‌رکیز کردن. • دابڕان له‌ خێزان و هاوڕێیان.



[دەستکاری]هۆکار و فاکته‌ره‌ مه‌ترسی داره‌‌کانی خه‌مۆکی

هۆکاره‌ سه‌ره‌کیه‌کانی خه‌مۆکی به‌ ته‌واوی نه‌زانراون تا ئێستا، زۆر له‌ لێکۆڵینه‌وه‌ پزیشکیه‌کان ئه‌نجامه‌که‌ی ئه‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ دروست بونی ناهاوسه‌نگی کیمیایی له‌ مێشك دا که‌ له‌وانه‌یه‌ بۆماوه‌یی بێت یان به‌ هۆی ڕودانی کاره‌ساتی ژیانه‌وه‌ بێت.
هه‌ندێ جۆری خه‌مۆکی له‌ خانه‌واده‌کاندا ڕو ئه‌ده‌ن ( بۆماوه‌ییه‌ )، به‌ڵام ئه‌مه‌ مه‌رج نییه‌ چونکه‌ له‌وانه‌یه‌ خه‌مۆکی له‌ هه‌ندێ که‌س دا ڕو بدات که‌ په‌یوه‌ندی نییه‌ به‌ بۆماوه‌ییه‌وه‌ و له‌ خێزانی ئه‌و که‌سه‌دا حاڵه‌تی خه‌مۆکی نه‌بینراوه‌. ژیانی پڕ له‌ چه‌رمه‌سه‌ری و پڕ له‌ سترێس و کاره‌ساتی گه‌وره‌ له‌ هه‌ندێ که‌س دا ئه‌بێته‌ هۆی ڕودانی خه‌مۆکی، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا کۆمه‌ڵێ فاکته‌ر به‌ یه‌که‌وه‌ کار ئه‌که‌ن بۆ رودانی خه‌مۆکی. پیاو و ژن له‌ هه‌موو ته‌مه‌ن، نه‌ته‌وه‌ و هه‌موو ئاستێکی ئابوری توشی خه‌مۆکی ئه‌بن هه‌روه‌کو چۆن له‌ منداڵ و مێردمنداڵ و تازه‌پێگه‌یشتوانیش دا ڕو ئه‌دات.
[دەستکاری]ژماره‌یه‌ك فاکته‌ر ڕۆڵیان هه‌یه‌ له‌ ڕودانی خه‌مۆکی دا

• ڕاهاتن له‌سه‌ر ده‌رمان و ئه‌لکهول، ڕوداو و کاره‌ساته‌کانی ژیان وه‌ك دابڕان له‌ خۆشه‌ویست ( هاوڕێی کچ یان کوڕ )، که‌وتن و ده‌رنه‌چون له‌ پۆله‌کانی خوێندنگا، نه‌خۆش که‌وتن یان مردنی ئه‌ندامێکی خێزان، یان جیابونه‌وه‌ی دایك و باوك ( بۆ تازه‌پێگه‌یشتوان و مێردمنداڵان ). • ڕوداو و کاره‌ساته‌کانی ژیانی منداڵی وه‌ك خراپ مامه‌ڵه‌ کردن و پشتگوێ خرانی ئه‌و که‌سه‌ له‌ ته‌مه‌نی منداڵی دا. • ته‌ڵاق، مردنی هاوڕێیه‌ك یان خزمێکی نزیك یان له‌ده‌ست دانی کار ( بۆ گه‌وره‌ساڵان ). • دابڕانی کۆمه‌ڵایه‌تی ( بڵاوه‌ له‌ گه‌وره‌ساڵان دا ). • هه‌ندێ حاڵه‌تی نه‌خۆشی وه‌ك که‌م کارکردنی غوده‌ی ده‌ره‌قی ( Hypothyroidism )، به‌کارهێنانی هه‌ندێ ده‌رمان وه‌ك له‌ چاره‌سه‌ی به‌رزه‌په‌ستانی خوێن، شێرپه‌نجه‌، نه‌خۆشیه‌ گه‌وره‌کان و چاره‌سه‌ری ئازاره‌ درێژخایه‌نه‌کان. • کێشه‌کانی خه‌و ( Sleeping Problem ). iخه‌مۆکی ئه‌بێته‌ هۆی گۆران یان لادانی ( ‌‌إنحراف – Distort ) دیدی ئه‌و که‌سه‌ بۆ خودی خۆی و ژیانی و که‌سانی ده‌ور وبه‌ری، به‌ مانایه‌کی تر که‌سی خه‌مۆك ڕه‌شبینه‌ به‌رامبه‌ر به‌ هه‌موو شتێك و زۆر نێگه‌تیڤه‌ به‌رامبه‌ر به‌ هه‌موو ڕوداوێك و ناتوانێت وا ته‌سه‌ور بکات که هه‌ر‌ ڕوداوێك، کێشه‌یه‌ك یان هه‌ڵوێستێك به‌ شێوه‌یه‌کی پۆزه‌تیڤ حه‌ل ئه‌بێت.

[دەستکاری]ده‌ستنیشان کردنی

بونی پێنج یان زیاتر له‌ و خاڵانه‌ی که‌ له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌یان پێ دراوه‌ وه‌ك نیشانه‌کانی خه‌مۆکی‌ به‌ لایه‌نی که‌مه‌وه‌ بۆ ماوه‌ی دوو هه‌فته‌، به‌سه‌ بۆ ده‌ستنیشان کردنی. له‌ هه‌مان کات دا پێویسته‌ دیاری بکرێت که‌ هۆکاره‌که‌ی یه‌کێ له‌و نه‌خۆشیه‌ جه‌سته‌ییانه‌ یان ده‌رمانانه‌ نین که‌ ئه‌و که‌سه‌ به‌کاریان ئه‌هێنێت وه‌ك چاره‌سه‌ر بۆ نه‌خۆشیه‌کی تر هه‌روه‌ك له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌ی پێ دراوه‌.
[دەستکاری]چاره‌سه‌ر کردن

ئه‌و ده‌رمانانه‌ی که‌ ئه‌وکه‌سه‌ به‌کاریان ئه‌هێنێت بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشی تر له‌وانه‌یه‌ ئاستی خه‌مۆکی به‌ره‌و خراپتر ببا‌ت و له‌وانه‌یه‌ پێویست به‌ گۆڕینیان بکات ( له‌خۆته‌وه‌ هیچ ده‌رمانێك مه‌وستێنه‌ یان مه‌یگۆڕه‌ به‌ بێ ڕاوێژ کردن به‌ پزیشکه‌که‌ت ). ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ ئه‌وه‌نده‌ خه‌مۆکن ناتوانن کار و فه‌رمانه‌کانیان ئه‌نجام بده‌ن، یان ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ بیر له‌ خۆکوشتن ئه‌که‌نه‌وه‌ یان مه‌ترسیان بۆ سه‌ر کۆمه‌ڵگا هه‌یه‌ پێویسته‌ له‌ نه‌خۆشخانه‌کانی چاره‌سه‌ری ده‌رونی داخڵ بکرێن بۆ چاره‌سه‌ر. زوربه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ خه‌مۆکیان هه‌یه‌ چاره‌سه‌ر ئه‌بن و سود وه‌رئه‌گرن له‌ ده‌رمانه‌کانی دژی خه‌مۆکی ( Antidepressants ) شان به‌ شانی چاره‌سه‌ری ده‌رونی. چاره‌سه‌ر به‌م جۆره‌ ده‌رمانانه‌ کاریگه‌رن و بیرکردنه‌وه‌ نێگه‌تیڤه‌کان که‌م ئه‌که‌نه‌وه‌، به‌ڵام کاتیان ئه‌وێت تا هه‌ست به‌ باشتر بون بکه‌ن هه‌رچه‌نده‌ ڕۆژ به‌ ڕۆژ هه‌ست به‌ باشتر بوون ئه‌که‌ن. ( *** )

دوای ده‌ست پێکردنی چاره‌سه‌ر به‌ ده‌رمانه‌کانی دژی خه‌مۆکی توند، هه‌ندێ که‌س دوای چه‌ند هه‌فته‌یه‌کی که‌م هه‌ست به‌ باشتر بون ئه‌که‌ن، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێکیشیان وا پێویست ئه‌کات چاره‌سه‌ر وه‌ربگرن بۆ ماوه‌ی 4 – 9 مانگ تا کاردانه‌وه‌یان هه‌بێت و کاریگه‌ری ده‌رمانه‌کان ده‌ربکه‌وێت و دوباره‌ خه‌مۆکی ده‌رنه‌که‌وێته‌وه‌. هه‌ندێ که‌س که‌ باشتر نابن دوای به‌کارهێنانی ده‌رمانه‌کانی دژی خه‌مۆکی به‌ بڕی ( جورعه‌ی ) ئاسایی ئاماژه‌یان بۆ ئه‌کرێت به‌ خه‌مۆکی به‌رگری له‌ چاره‌سه‌ر ( Treatment-Resistant Depression ). سه‌باره‌ت به‌وه‌ زۆر جار بڕی ( جورعه‌ ) گه‌وره‌تریان ئه‌درێتێ ( که‌ بێ مه‌ترسیه‌ ) یان دو یان زیاتر له‌ ده‌رمانه‌کانی دژی خه‌مۆکیان ئه‌درێتێ به‌یه‌که‌وه‌.ئه‌و ژنانه‌ی که‌ دوگیانن یان ئه‌یانه‌وێت دوگیان ببن و ده‌رمانی دژی خه‌مۆکی به‌کاردێنن، نابێت به‌ هیچ جۆرێك بێ ڕاوێژ کردن به‌ پزیشکه‌که‌یان ده‌رمانه‌که‌ بوه‌ستێنن بۆ پێشگیری له‌ خراپ بون و توند تر بونی خه‌مۆکیه‌که‌یان.


تێبینی گرنگ
گه‌نجانی ته‌مه‌ن 18 – 24 ساڵ زۆر زۆر پێویسته‌ چاودێری بکرێن له‌ نزیکه‌وه‌ بۆ پێشگیری له‌ هه‌ولی خۆکوشتن، به‌ تایبه‌تی له‌ مانگه‌کانی یه‌که‌می دوای ده‌ستپێکردنی چاره‌سه‌ره‌ ده‌رمانیه‌کان.
[دەستکاری]چاره‌سه‌ری ده‌روونی

ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ خه‌مۆکیان هه‌یه‌ سود وه‌رئه‌گرن له‌ هه‌ندێ چاره‌سه‌ر کردن به‌ ئاخاوتن و ڕاوێژ کردن و کارێکی باشی ئه‌بێت له‌سه‌ر هه‌ست و بیرکردنه‌وه‌ و له‌وه‌ش کاریگه‌ر تر فێر ئه‌بێت چۆن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ حاڵه‌ته‌که‌ی دا بکات. ئه‌توانرێت له‌م ڕێگایه‌وه‌ که‌سی خه‌مۆك فێر بکرێت که‌ چۆن بجه‌نگێت دژی بیرکردنه‌وه‌ نێگه‌تیڤه‌کانی و زیاتر ئاگادار بکرێته‌وه‌ له‌ نیشانه‌کانی خه‌مۆکی و فێر بکرێت که‌ خه‌مۆکیه‌که‌ی به‌ چی خراپتر ئه‌بێت، له‌ هه‌مان کاتدا فێری کارامه‌یی ئه‌بێت له‌ حه‌ل کردنی کێشه‌کانی دا. چاره‌سه‌ری ده‌رونی یارمه‌تی که‌سی خه‌مۆك ئه‌دات که‌ تێبگات چی له‌ پشتی ئه‌و جۆره هه‌ست کردن و بیرکردنه‌وه‌ و‌ ڕه‌وشتانه‌یه‌ که‌ لای دروست بوه.‌چاره‌سه‌ر کردن به‌ کاره‌با ( Electroconvulsive Therapy - ECT ) مه‌زاج و حآڵه‌تی ده‌رونی ئه‌و که‌سانه‌ باشتر ئه‌کات که‌ خه‌مۆکیان هه‌یه‌ و سود وه‌رناگرن له‌ چاره‌سه‌ر به‌ ده‌رمان یان هه‌وڵی خۆکوشتن ئه‌ده‌ن.


[دەستکاری]ماکه‌کانی خه‌مۆکی (Complication - المظاعفات )

ڕاهاتن له‌سه‌ر به‌کارهێنانی ده‌رمانه‌ هۆشبه‌ره‌کان و ئه‌لکهول و جگه‌ره‌. خۆکوشتن ( 15 % ی ئه‌و که‌سانه‌ی خه‌مۆکیان هه‌یه‌ کۆتایی به‌ ژیانی خۆیان ئه‌هێنن به‌ خۆکوشتن ). دروست بونی کێشه‌ی تری ته‌ندروستی بۆ که‌سی خه‌مۆك که‌ له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ هۆی زوتر مردن ( Premature Death ) له‌ ئه‌نجامی به‌کارهێنانی ده‌رمان و نه‌خۆشیه‌کانی تر دا. که‌سی توش بو به‌ خه‌مۆکی پێویسته‌ به‌ خێرایی په‌یوه‌ندی بکات به‌ پزیشکی پسپۆڕی ده‌رونیه‌وه‌ ئه‌گه‌ر : -- • گوێی زرنگایه‌وه،‌ واته‌ گوێی له‌ ده‌نگ بو که‌ له‌ ڕاستیدا بونی نه‌بوو. • زۆر جار گریا به‌ بێ ئه‌وه‌ی هۆکارێکی گه‌وره هه‌بێت‌ یان به‌ بێ هۆ. • ئه‌گه‌ر خه‌مۆکیه‌که‌ بو به‌هۆی دابڕان له‌ کار کردن، دابڕان له‌ خوێندنگا یان ژیانی خێزانی. • هه‌ستی کرد ئه‌و ده‌رمانه‌ی که‌ بۆ چاره‌سه‌ری خه‌مۆکی به‌کاریان ئه‌هێنێت کاریگه‌ریان نیه‌ یان ماکیان هه‌یه‌ ( مظاعفات ).

[دەستکاری]بۆ باشتر چاره‌سه‌ر کردنی خه‌مۆکی له‌ ماڵه‌وه‌

• ده‌رمانه‌کان به‌ باشی و ڕێکوپێکی به‌کار بێنه‌. • فێر به‌ چۆن چاره‌سه‌ری ماکه‌کانی خه‌مۆکی ئه‌که‌یت. • فێربه‌ چاودێری نیشانه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی خه‌مۆکی بکه‌ کاتێ ده‌رئه‌که‌ون و فێری مامه‌ڵه‌ کردن ببه‌ له‌گه‌ڵیان کاتێ به‌ره‌و خراپتر ئه‌ڕۆن. • هه‌وڵ بد زیاتر وه‌رزش بکه‌یت، خۆت خه‌ریك بکه‌ به‌و چالاکیانه‌ی که‌ ئاره‌زویان ئه‌که‌یت و له‌زه‌تیان لێ ئه‌بینیت. • دورکه‌وه‌ره‌وه‌ له‌ ئه‌لکهول و ده‌رمانه‌ نایاسییه‌کان چونکه‌ ئه‌مانه‌ ئه‌بنه‌ هۆی خراپتر کردنی باری خه‌مۆکیه‌که‌و زیاتر هان دان بۆ خۆکوشتن. • کاتێ ئه‌جه‌نگیت دژی خه‌مۆکیه‌که‌ت هه‌وڵ بده‌ له‌گه‌ڵ که‌سێك که‌ متمانه‌ت پێی بێت بدوێیت له‌ باره‌ی چۆنێتی هه‌ست کردنه‌کانته‌وه‌. • هه‌وڵ بده‌ تێکه‌ڵی خه‌ڵکی کارامه‌ و پۆزه‌تیڤ ببیت. • هه‌وڵ بده‌ به‌شداری بکه‌یت له‌و چالاکیانه‌ دا که‌ به‌ گروپ ئه‌نجام ئه‌درێت.

[دەستکاری]ئه‌نجام

خه‌مۆکی عاده‌ته‌ن ئه‌نجامێکی باشی ئه‌بێت به‌ چاره‌سه‌ر کردن به‌ڵام نه‌ك بۆ هه‌موو که‌سێك، هه‌روك چۆن خه‌مۆکی کێشه‌یه‌که‌ بۆ هه‌ندێك که‌س که‌ سه‌رهه‌ڵئه‌داته‌وه‌. ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ خه‌مۆکیان توش ئه‌بێت چاره‌سه‌ری خێرا و به‌رده‌وام بون له‌سه‌ریان پێویسته‌ بۆ پێشگیری له‌ زیاتر توند بونی حاڵه‌ته‌که‌ی و خراپتر بونی و درێژخایه‌نی. هه‌ندێ جار وا پێویست ئه‌کات که‌ بۆ ماوه‌یه‌کی زۆر درێژ چاره‌سه‌ر وه‌ربگیرێت.

[amanj.esmail]

فیزیا

گه‌رمبونی گۆی زه‌وی له‌ قورئاندا-Global warming in quran
گه‌رمبوونی زه‌وی بریتییه‌ له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی تێکڕای پله‌ی گه‌رمی گۆی زه‌وی، ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ژێر به‌رگه‌هه‌وای زه‌وی ڕویداوه‌، زیاتر له‌ 90% به‌ دڵنیایه‌وه‌ زاناکان ده‌یگه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ چاڵاکیه‌کانی مرۆڤ، زیادبوونی خه‌ستی گازه‌ سه‌وزه‌کان له‌ به‌رگه‌ هه‌وا، وه‌ک سوتانی داتستانه‌کان و سوتانی نه‌وت و پاشماوه‌کان.ئه‌م به‌رزبوونه‌وه‌یه‌ی پله‌ی گه‌رمایه‌ ده‌بێته‌ هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رما و گۆڕانی نه‌خشه‌ی باران بارین و توندیه‌که‌ی و فراوان بونی هه‌ندێ له‌ بیابانه‌کان. هه‌روه‌ها توانه‌وه‌ی به‌سته‌له‌کی جه‌مسه‌ره‌کان. هه‌روه‌ها وشکه‌ساڵی و توند باران بارین و هه‌روه‌ها قران تێکه‌تنی زۆرێک له‌ جۆری گیانداران به‌هۆی خزانی ئه‌م سیسته‌مه‌ بۆ سیسته‌مێکیتر. به‌مه‌ش چه‌نده‌ها دیارده‌ی یه‌کبه‌دوای یه‌ک ڕوده‌دات وه‌ک لافاو، شه‌پۆڵی گه‌رما، وشکه‌ساڵی و ئاگرکه‌وتنه‌وه‌ هه‌روه‌ها نه‌خۆشی جۆراوجۆر، تێکچونی سه‌رچاوه‌ی ئاوه‌کان کۆچ کردنی گیانداران، زیان به‌رکه‌وتنی کشتوکاڵ. ئه‌مانه‌ هه‌مووی ده‌که‌ونه‌ ژێر ناونیشانی کاریگه‌ریه‌کانی به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمای گۆی زه‌وی. ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ قورئانی پیرۆز پێش 1400 ساڵ باس کراوه‌ به‌جۆرێک دور له‌ بیرکردنه‌وه‌ی مرۆڤی ئه‌وکات
به‌ناوی خوا
“ظهر الفساد في البر والبحر بما كسبت أيدي الناس ليذيقهم بعض الذي عملوا لعلهم يرجعون”

30:41
به‌گوێره‌ی ته‌فسیری ئینته‌رناشناڵ ئه‌م ئایه‌ته‌ ئه‌وها لێکدرایته‌وه‌
Sahih International

Corruption has appeared throughout the land and sea by [reason of] what the hands of people have earned so He may let them taste part of [the consequence of] what they have done that perhaps they will return [to righteousness].
له‌لایه‌کیتره‌وه‌ باس له‌ بچوکبونه‌وه‌ی وشکانیه‌کان ده‌کات

"أولم يروا أنا نأتي الأرض ننقصها من أطرافها والله يحكم لا معقب لحكمه وهو سريع الحساب"
13:41
به‌ گوێره‌ی سه‌حیحی ئینته‌رناشناڵ ئه‌وها لێکدرایته‌وه‌
"Have they not seen that We set upon the land, reducing it from its borders? And Allah decides; there is no adjuster of His decision. And He is swift in account."
بۆ زیاتر تێگه‌یشتن سه‌یری وێنه‌ی ژماره‌ 1 بکه‌ن


وه‌ک له‌م ئایه‌ته‌ ڕون کرایته‌وه‌ که‌ له‌ سنوره‌کانه‌وه‌ وشکانی بچوک بویته‌وه‌! من له‌کاتی وانه‌ی ژینگه‌ی زه‌وی زۆر خه‌مم ده‌خوارد کاتێک وێنه‌ی 50 ساڵ پێش ئێستام ده‌بینی له‌ شوێنی جیاجیا گیرابوو له‌ گۆی زه‌ی له‌گه‌ڵ وێنه‌کانی ئێستامان به‌راورد ده‌کرد که‌ سنوره‌کان ورده‌ ورده‌ به‌ره‌و بچوکبونه‌وه‌ ده‌ڕۆن تا وایلێدی له‌ 50 ساڵی داهاتو وێنه‌یان کردوه‌ که‌ نه‌خشه‌ی وڵاته‌ قه‌راغه‌کان هه‌مووی ده‌گۆڕێت.
له‌لایه‌کی تر له‌سه‌ر گازه‌ سه‌وزه‌کان من تێبینییه‌کم کردووه‌ له‌ قورئانی پیرۆز باس له‌م دیارده‌یه‌ ده‌کات، وه‌ک زانرایه‌ گازه‌ سه‌وزه‌کان له‌ به‌رگه‌ هه‌وا کۆده‌بنه‌وه‌ دیارده‌یه‌ک دروست ده‌بێ پێی ده‌ڵێن "green house gases" هه‌ر که‌سێک به‌ناو کێلگه‌کانی ده‌وروبه‌ر داڕۆیشتبێت له‌ زستانان خانوێک به‌ مادده‌ی نایلۆن کراوه‌ بۆ چاندنی میوه‌و سه‌وزه‌، ئه‌مه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ گه‌رماییه‌که‌ی ناوی قه‌تیسببێ بۆ ئه‌وه‌ی ژینگه‌که‌ی ئه‌م خانووه‌ بڕه‌خسێ بۆ ڕواندن. به‌ڵام گازه‌ سه‌وزه‌کان کاری باش ناکه‌ن به‌ڵکو لێناگه‌ڕێن شه‌پۆڵه‌ ژێر سوره‌کان بگه‌رێنه‌وه‌ ناو ئاسمان به‌ڵکو به‌م گازانه‌ ده‌شکێنه‌وه‌ بۆ زه‌وی

والسماء ذات الرجع" 86:12"
" By the sky which returns "
بۆ زیاتر تێگه‌یشتن سه‌یری وێنه‌ی ژماره‌ 2 بکه‌ن

به‌و ئاسمانه‌ی که‌ گه‌ڕانه‌وه‌ تیای ڕوده‌دات!
گه‌ڕانه‌وه‌ی چی؟ باران، شه‌پۆڵی رادیۆ له‌ ئایۆنسفیر، گه‌ڕانه‌وه‌ی تیشکی سه‌روی وه‌نه‌وشه‌یی له‌ ئۆزۆن و له‌ کۆتایی گه‌ڕانه‌وه‌ی ژێرسور له‌لایه‌ن گازه‌ سه‌وزه‌کان.