|
|||||||
| خۆتۆماركردن | زانــــیـاریـهكان | لیستی ئهندامان | ڕۆژ ژمێر | گهڕان | بهشداریهكانی ئهمڕۆ | ههموو بهشداریهكان وهك خوێنراوه پیشان بده |
| دانانی وێنهوڤیدیۆ لە یانەدا | چۆنیەتی بەکارهێنانی یانە | ئهپلۆدکردنی وێنهو فایلهکانت | کیبۆردی کــوردی | پهیوهندی بکه به بهڕێوهبهر | ماڵی کورد له فهیسبووك |
 |
|
|
ئامرازهكانی بابهت |
16-03-2012, 12:54 PM
|
بەشداری ژمارە: [31] |
|
سەرپەرشتیاری بەشی گشتی
  |
مایکرۆسۆفت ویندۆز
ناساندن ویندۆز بریتیە لە چەند سیستەمێکی ئیش پێکردن و پرۆگرامکردن کە مایکرۆسۆفت بەرھەمی دێنێت . یەکەم ناسینی مایکرۆسۆفت بە ئەندامان سیستەمەکەی ناو نا Windows لە نۆڤەمبەری ساڵی ١٩٨٥ وەک زیادکاریەک بۆ MS-DOS وەک وەڵامێک بەو گرنگیەی کە درا بە (GUI) ، مایکرۆسۆفت وای لێھات کە دەسی گرت بەسەر کۆمپیوتەری تاکەکەسی لە جیھاندا وە تووانی بەسەر (ماک)ـدا تێپەڕ بێت،کە پێشتر بڵاو کرا بۆوە.نوێترین وەشانی بریتیە لە Windows-٧ وە نوێترین سێرڤەری بریتیە لە Windows Server ٢٠٠٨ R٢. وەشانەکان مێژووی ویندۆز دەگەڕێتەوە بۆ ئەیلولی ساڵی ١٩٨١ کاتێک کە پرۆژەکە ناو نرا بە "ڕووکاری بەڕێوەبردن"دەستی پێکرد، لە نۆڤەمبەری ساڵی ١٩٨٣ (دووای lApple Lisa ، پێش ماکنتۆش) لە ژێر ناوی "ویندۆز" ، ویندۆز تا ساڵی ١٩٨٥ بڵاو نەکرایەوە ، بەرنامەکانی بریتی بوون لە ژمێرەر ،ڕۆژمێر ،Cardfile ،Notepad، Paint،Terminal،Reversi،Control panel ،نووسین ، ویندۆزی ١.٠ ڕێگە بە چەند پەنجەرەیەک نادات .ئەم تایبەتمەندیەی بە ھۆی Apple computerـەوە وەرگرت. ویندۆز ٢.٠ لە ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٨٧ کۆمەڵێ باشکردنی تیا بوو لە ڕووکاری بەکارھێنەر و بەڕێوەبردنی بیرگە.ویندۆزی ٢.٠ ڕێگەی بە پەنجەرەکان دەدا تێکەڵ بکرێن لەگەڵ یەکتردا ، وە بە شێوەیەکی پێشکەوتو تر پیشان درا ، کورتکراوەی تەختەکیلی بۆ زیاد کرا. ویندۆز ٢.١ بە دوو شێوەی جیاواز بڵاوکرانەوە : Windows/٣٨٦ کە I٣٨٦بەکاردەبات وە جۆری Virtual_٨٠٨٦_mode ، لەبەر کارە زۆرەکانی داوانامەکانی DOS کە بە جێی دێنن. وە بیرگە دابەش کراوە بۆ چەند پەڕەیەک بۆ کارکردن لەگەڵ ئەو بیرگەیەی کە ڕێپێدراوە کاری پێبکرێت. دووەمیان Windows/٢٨٦کە ئەمیش لەسەر Virtual_٨٠٨٦_mode کاردەکات، وە دەتوانرێت سود لە ناوچەی بیرگە وەربگیرێت. وەشانە کۆنەکان تری ویندۆز تەنھا سیستەمەکە چەند ڕوویەکی جێ بەجێکار بوو بۆ بەکارھێنەر (سادە بوون)،وە زۆری لەبەر ئەوەی لە بەشی سەرەوەی MS-DOS کاریان دەکرد و بەکاردەھێنران وەک خزمەت گوزاری بۆ پەڕگەی سیستەمەکە. وەشانی ٣.٠ی ١٩٩٠ و وەشانی ٣.١ی ١٩٩٢ بریتی بوو لە باشتر کردنی دیزاین ، ئەویش بە ھۆی virtual memoryــیەوە وە ھەروەھا توانای بارکردنی Virtual Devices virtual device driver کەی ڕێگە دەدات بە پێشاندانی ئامێرە دڵخوازەکان لە نێوان پەنجەرەکاندا ،ئەم ویندۆزەش I٣٨٦ــی بەکار دەبرد کە ئەمە وای کرد چەند مێگابایتێک زیاتر بەدەست بێنن و لابردنی پابەندبوون بە بەشداری کردن لە Virtual Devices ، وە ئەم وەشانە دەیتوانی بگاتە زانیاریەکان بێ چوون بۆ DOS بە ھۆی بەکارھێنانی ٣٢bitبۆ گەیشتن بە پەڕگەکان. ویندۆز وەشانی ٩٥ لە ساڵی ١٩٩٥ بڵاوکرایەوە ، وە ڕوویەکی نوێ لە خۆی دەگرێت . وە پشگیری ناوی درێژ دەکات کە دەگاتە ٢٥٠ پیت وە ھەروەھا تووانای ئاشکرا کردن و وە بەستنەوەی ئامێر و کارپێکردنی . وە لە بنەڕەت ناتوانێت داوانامەکانی ٣٢ بت کار پێبکات. وە چەند تایبەتمەندیەکی زۆر لە ڕووی تەکنۆلۆجیەوە کە ئەمە زیاتر جێگیری کرد وەک لە ویندۆز ٣.١ . وەشانی داھاتووی بریتی بوو لە ویندۆز ٩٨ کە لە ساڵی ١٩٩٨ بڵاو کرایەوە ، وە چاپی دووەمی ٩٨ لە ساڵی ٩٩ بڵاو کردەوە . دووای ویندۆز ٩٨ ویندۆزی Me) Me وەرگیراوە لە Me standing for Millennium Edition )بڵاوکردەوە کە لە ساڵی ٢٠٠٠ بڵاوکرایەوە ، کە ئەمەش بنچینەکانی ویندۆزی ٩٨ پڕدەکاتەوە ، وە ھەروەھا تووانی ھەڵبژاردنی "boot in DOS mode" لا بەرێت وە ھەروەھا تایبەتمەندیەکی تری زیاد کرد کە ئەویش بریتی بوو لە گێڕانەوەی سیستەم کە ئەمیش یارمەتی بەکارھێنەر دەدات کاتێک زانیاری لە دەس بچیت ئەم کردارە بۆی دەگەڕێنێتەوە ھی چەند ڕۆژی پێشوو. دووای ئەمانیش وەشانەکانی Windows XP(64) Server 2003 Windows Server 2003 Windows XP(64x) Windows Home Server Windows Vista Windows Server 2008 Windows 7 Windows Server 2008 R2 پارێزەری ویندۆز لە ٦ی ١ی ٢٠٠٥ دا کۆمپانیای مایکرۆسۆفت وەشانێکی بێتای بڵاو کردەوە لە Microsoft AntiSpyware . لە ١٤ی ٢ی ٢٠٠٦ Microsoft AntiSpyware بوو بە Windows Defender واتە (بەرگریکاری ویندۆز) لەگەڵ بڵاوکردنەوەی بێتای دووھەم . Windows Defender بریتیە لە بەرنامەیەک کە دروست کراوە بۆ دژی سیخوڕی وە ھەروەھا لابردنی داوانامەی نەویستراو ، بەکارھێنەرانی xp و Windows Server ٢٠٠٣ کە وەشانی چالاک کراویان ھەیە دەتوانن ڕاستەوخۆ ئەم بەرنامەیە دابگرن لە ماڵپەڕی سەرەکی مایکرۆسۆفت ، ئەم بەرنامەیە بەشێکە لە ویندۆز ٧ لەگەڵ ڤیستا . |
|
|
|
|
16-03-2012, 01:45 PM
|
بەشداری ژمارە: [32] |
|
ئەندامی هەمیشەیی
|
Present perfect simple
3. Present perfect is used to talk about a present situation which is a result of something that happened at an unspecified time in the past. Therefore we do not use specific time expression such as yesterday, last week, etc. I have given your article about networking to professor. (I gave him your article and he has it now.) 4. The present perfect is often used with the word just to talk about actions that have taken place very recently. The exact time is not mentioned. You cannot meet Mrs Jones. She has just left. Notice. The difference between have been and have gone I am afraid Mrs. Jones as not here at the moment. She has gone to the meeting in Brussels. (She is still at the meeting.) Anita has been to the travel agent. She has her tickets for USA. (She went to the travel agent and has returned.) 5. The present prefect is often used with the words ever and never to talk about general life experience. Have you ever worked abroad. (i.e., In all your life up to now?) I have never been to China. (i.e., Not in all your life up to now.) The present perfect with ever is often followed by the simple past. We use the simple past to give more information about completed action, when referring to a specific time or context. Have you ever been in Malaysia? Yes, I have. I was in Kuala Lumpur at INET'97 when I worked in KPI. 6. The present perfect is often used with already and yet. Already is used in positive sentences. It often indicates that something has taken place slightly earlier that expected. She has already printed this page. (Note. NOT: She has printed already...) Yet is used in negatives and questions. It shows that we expect an action will take place if it has not happened up to now. Have you talked to Peter yet? (Note. NOT: Have you talked yet to Peter?) I have not talked to him yet. (Note. NOT: I have not talked yet to him.) 7. The present perfect is often used with prepositions or prepositional phrases indicating periods of time that have not finished yet. Common examples are: today, this morning, this month, this year, so far, to date, over the last few weeks, up to now, etc. This week we have received a lot of enquiries about our new web site. (The week has not finished yet, and there may be more enquiries.) If we are speaking about a situation after one of these time periods, we use the simple past because we are referring to a period of time that has finished. Have you seen John this morning? (It is now 10.30 in the morning; and the morning has not finished.) Did you see John this morning. (It is now 3.00 in the afternoon; the morning has finished.) 8. Stative verbs + for and since The present perfect simple is often used with for and since and stative verbs to talk about things that began in the past and have continued up to now. I have known about the plans to spin off this service from the company. (And I know now.) 9. We use for to talk about the duration of a period of time and since to talk about when a period started for ten minutes/six days/two months/three years/ a long time/ages/etc. since 9.30/Monday/the 14th/last week/August/1998/I graduated from university/etc. I have been with my department for three years. I have been in Internet technologies since 1992. 10. How long ...?, for and since To ask questions about periods of time, we can use How long ...? + the present perfect How long have you been in Amsterdam? I have been here since September / for six months. Note. COMMON MISTAKE: We do not use the present simple tense with for and since to talk about something which began in the past and has gone on up to the present. WRONG: I am here since January. RIGHT: I have been here since January. 11. Negatives We can use the present perfect negative to talk about the amount of time that has passed between now and last time something happened. We haven't received any messages from him for several months / since the last working group meeting. 12. Completed actions over a period of time If we talk about a completed action (particularly if we give details about how much, how many, etc.), we can use the present perfect and since (but not for). We can also use other phrases of duration such as to date, recently, over the past two years, etc. The action itself is finished, but the period of time extends up to the present. The Commission has launched three new programs since December. Present perfect simple vs Present perfect continuous 13. Unfinished activities Present perfect continuous is used with for, since, and How long ...? and other expressions of duration (e.g., all month), to talk about activities that started happening in the past and are still happening now. The activity may have been going on continuously or repeated several times. They have been coordinating network development for 5 years. (They started coordinating 5 years ago . They are still coordinating network developement.) However, we normally use the present perfect simple with the stative verbs, or about a situation we consider permanent. I have lived in Kiev all my life (NOT: I have been living ...) 14. Finished and unfinished activities We use the present perfect simple if we are talking about a completed action, particularly if we give details of how much or how many. we use the present perfect continuous when something is still going on. I've written a report for Peter. (It is finished.) I've been writing a report about international characters usage. (I am still writing it.) 15. Negatives: Present perfect simple vs Present perfect continuous In the negative, the focus on the present perfect simple is on the amount of time that has passed since something happened. The focus of the present perfect continuous is on the verb itself. I haven't met him for six months. (The last time was six months ago.) I haven't been feeling well recently. (This has been continuing for days.) 16. Recently finished activities We use present perfect continuous to talk about an activity that was in progress, but has just finished. Normally there is some evidence. The ground is very wet. It has been raining. Summary of Usage: Simple Past vs Present Perfect vs Present Perfect Continuous The Simple Past We normally use the simple past to talk about actions that took place at a time that is separated from the present. It is used with expressions like yesterday, on Monday, last week, in 1998, etc. Last month Vodafon launched a takeover bid for Airtouch. He did his PhD at Delft Technical University. We can use the simple past and for to talk about something that happened during a period that has now finished. He lived in Amsterdam for five years; then he came back to England. The Present Perfect Simple The present perfect is used to talk about the present result of past actions and recent events, and often used with words like ever, never, just, already, yet, and phrases of unfinished time such as so far. A2000 has cut installation price for Internet over TV cable network by 30%. Have you ever tried Swiss wine. The Present Perfect Simple + for and since The present perfect can be used with for and since and stative verbs, or to refer to actions that are seen as long term or permanent. We use for to talk about the duration of the period of time and since to talk about the starting point of an action or state. I have been with my department for three years. I have been in Internet technologies since 1992. It is also used in the negatives with for and since to talk about the last time something took place I haven't met him for six month. I haven't been feeling well recently. It is used with since to talk about completed action. The Commission has launched three new programs since December. The Present Perfect Continuous The present perfect continuous can be used with for and since to talk about activities that have gone on repeatedly or continuously for a period of time, and are still going on. The Commission has been coordinating network development for 5 years |
|
|
|
|
16-03-2012, 01:47 PM
|
بەشداری ژمارە: [33] |
|
ئەندامی هەمیشەیی
|
" كاریگهرى جوغرافیا لهسهر هزرى نهتهوهیى"
جوگرافیاى سیاسى ههرێمى كوردستان و ئێراق له كۆمهڵێك دیاردهدا پێچهوانه دهبێتهوه ئاماژهى بهچهند خاڵێكى گرنگكرد لهوانه تایبهتمهندیهكانى جوغرافیاى سیاسى كوردستانى ئێراق كه خۆى له رابوونى نهتهوهى، بزوتنهوهى كهلتوورى ماف و رهههندى ئابوورى وڵاتان و چهند خاڵێكى دیكهدا دهبینێتهوه. تایبهتممهندیهكانى جوغرافیاى سیاسى كوردستانى ئێراق: شیكردنهوهمان بۆ جوگرافیاى سیاسى ههرێمى كوردستان له كۆمهڵێك دیاردهى سروشتى و مرۆیى دا پێچهوانه دهبێتهوه. ههروهها لهو پهرهسهندنانهى كه هاوتابوون لهگهڵ بزوتنهوه نهتهوهییهكهى لهوانهش: 1- رابوونى نهتهوهیى: كه گڕهكهى له كیشوهرى ئهوروپادا درێژ بۆتهوه ههر لهسهدهى نۆزدهمى زاینى كه كاریگهرى ههبوو لهسهر تێڕوانین گهڵانى ڕۆژههڵاتى ناوهڕاست به جۆرهها شێوه و بهتایبهتى له دواین سهردهمى عوسمانیهكان و دواتریش،بهشێوهك بۆ ئهو گهڵانه دهرفهتى بزووتنهوه كۆمهڵهى سیاسى و رۆشنبیرى ڕهخسا، بۆ داواكارى زیادترى مافه نهتهوهیى و دینى و زمانهوانى كه لهدواتردا بووهمایهى سهرههڵدانى چهندین بزووتنهوه كه داواى سهربهخۆیى بوونیان دهكرد. 2- بڵاوبوونهوهى كهلتوورى مافى (بڕیاردانى چارهنووس) و چهمكهكانى (مافى مرۆڤــ) له نێوانیشیاندا بهندهكانى ویسلۆن و بانگهشهكانى كۆنگرهى ڤیرساى كه ههوڵى گرتنهبهرى سنوورى ئهتنى دهدا بۆ وێنهكردنى سنوور لهنێوان وڵاتاندا ههروهها راگهیاندراوى جیهانى مافهكانى مرۆڤــــ و تێڕوانینهكانى نهتهوه یهكگرتووهكان بۆ پشتگیرى و پاڵپشتى گهڵانى ژێر دهستهى ئیستعمار، كه بۆ زۆربهى ئهو گهڵانه ههلى بهدهستهێنانى سهربهخۆیى ڕهخساند، ئهوهى تێبینى دهكرێ له نێوان ساڵهكانى 1950-1980 زۆرترین پرۆسیسى سهربهخۆبوونى ئهو گهڵانهى بهخۆیهوه دیت بهشێوهیهك كه ڕێژهى ئهو وڵاتانهى كه هاتنه ڕیزى نهتهوه یهكگرتووهكان بهرزبۆوه بۆ 61%. 3- ڕهههندى ئابوورى وڵاتانى ناوچهكه، بهتایبهتى پاش دۆزینهوهى نهوت تیایانداو فراوانبوونى كردارى دهرهێنانى نهوتو ئهو رۆڵى دهینواند له سیاسهتى ئابوورى وڵاتانى بهرههمهێن و بهكارهێنهر به ئاشتیكى یهكسان، كه ئهمهش بووهمایهى هاندانى وڵاتانى زلهێز كه ڕۆڵێكى كاریگهر بگێڕن. لهكێشانى نهخشهى سیاسى وڵاتانى پهیوهندار. 4- بهرزبوونهوهى مهترسیهكانى شهڕى سارد، لهدواى جهنگى جیهانى دووهمدا لهنێوان ههردوو سهربازگهى رۆژههڵات و ڕۆژئاوا و ڕهنگدانهوهى ئهو گۆڕانكارى یه سیاسیانه كاریگهرى قووڵى ههبوو لهسهر هاتنهكایهى زۆربهى ئهو كهلتوورو تێڕوانینه هریانهى گهڵانى ناوچهكه، گهلى كوردیش گڕى ئهو ڕووداوانه بهدوورنهبوو، بهدرێژایى سهدهى رابردوو و ئهو گۆڕانكاریه سیاسى و ئابوورییانهش ڕۆڵى خۆیان ههبوو لهكاروانى بزووتنهوهى رزگاریخوازى نهتهوهیى ، ئهو هێنانهكایهى هزرى نهتهوهیى بهرچاوترین ئهو دیاردانهش كه پهیوهندیدارن به جوگرافیاى سیاسى ههرێمى كوردستانى كهیاریدهدهر بوون لهم ڕووهوه ئهمانهن. أ-ههڵكهوتى جوگرافیاى ههرێم: ئاشكرایه كه خاك توخمێكى بنهڕهتى دادهنرێت بۆ پێكهاتهى كهسایهتى نهتهوهیى بۆ ههر گهل و نهتهوهیهك شوێن یان جێگاى جوگرافى ئهو بنكهیه دادهنرێت كه چالاكى تا ك و كۆمهڵهكانى لهسهر دهكرێت ههروهها یهكێتى له ئامانج و بهرژهوهندى وكهلتوورهكانى لهسهریهك دهخڕێت، لێرهوه ههست كردن بهئینتیماى نهتهوهیى گهلى كورد له دێرزهمانهوه دهركى پێدهكرێت- چونكه ئهوخاكهى كه لهسهرى ژیاون خاكى خۆیان بوو، زمانهكهش هى هێمادا و مێژووهكهش كه لهپوورى خۆیان وهكو ئهمانهش بنهماكانى نهتهوهیى پێكدههێنێت بۆ گهڵان. ئهگهر كوردستان له ڕۆژانێكدا چهمكێكى كارگێڕى بهدهستهوه دابێت ههروهك لهكتێبێ ماركۆ پۆلۆ ساڵى 1323اینى و كتێبى قهزوینى ساڵى 1349 زاینى داهاتووه.ئهوه لهكتێبى ههمهدانیدا له ساڵى 1318 ز چهمكێكى نهتهوهیى به دهستهوهداوه چونكه ناونانهكه لهلاى ئهودا بهواتاى نیشتمانى كورد دێت كه ڕهنگى داوهتهوه لهگهڵ ههستى كۆنى كوردانى به ئینتیما كردنى نهتهوهیى بۆ خاكێكى دیارى كراویان ناوچهیهكى دیاریكراو. ئهم ههڵكهوته جوگرافیاى نیشتمانى كورد بهپردێك دهچوێنرێت لهنێوان ڕۆژههڵات و ڕۆژئاوادا و به نیشتمانێك بۆ شارستانیهت و كهلتووره جیاوازهكان هیچ له خۆبایى بوون نییه كه كوردستان به درێژایى مێژوو ڕێگاى فتوحات و داگیركاران و پهناگهیهك بۆ بازرگان و رێبواران بووبێت، ئهم راستیانهش شوێن پهنجهیان دیاره لهپێكهێنانى دیموگرافى دانیشتوانهكانى، به له بهرچاوگرتنى ئهو خاكه بهپیتهى كه ههیهتى لهگهڵ ئاوى زۆرو كهشوههواى لهبارو گونجاو، بهرچاوترین ئهو كۆچانهى كه بۆ ئهو ناوچهیه كراون: سامییهكان، فارس، یۆنانییهكان، عهرهب، تهتهر ههروهها توركهكان ئهمه وێڕاى ئهورووپییهكان لهمێژووى تازهدا. تێبینى دهكرێت كه رووه ساناو ناوچه دهشتاییهكانى زۆرترین كاریگهریان ههبووه لهسهر كارلێك و تێكهڵبوونى نێوان دانیشتوانى وڵاتهكه، ههروهها ئهو كۆمهڵ و كهسانهى كه روویان تێكردووه بهتێپهڕبوونى تاف و زهمان توانیویهتى زمان و بیروڕا داب و نهریتهكانى خۆى بسهپێنێت، لهلایهكى دیكهوه دانیشتوانى ناوچه چیایى و بهرزاییهكان به شێوهیهكى بهرچاو تایبهتمهندیه نهتهوهیى و ئایینى و زمانهوانهییهكانیان پاراستووه. ئهم دیاردانه رێخۆشكهربوون بۆ جیاوازى ئهتنى كه ناوچهكه پێى دهناسرێتهوه چ لهئاستى نهتهوهیى و تایهفى و ئایینى بووبێـ، ههروهها كاریگهریان ههبووه لهسهر بۆ چوونى نهتهوهیى و هێنانهكایهیى بیریكراوه له ئاستى ئهو ڕهنگ و تایهفهیانه. ب- تۆپۆگرافیاى خاكــــ: به چاوپۆشین لهو جیاوازییانهى له كێشانى سنوورى كارگێڕى و نهتهوهیى گهلى كورددا ههیه، ئهوهى لهسهرى كۆكین ئهوهیه كه نیشتمانى نهتهوهیى گهلى كورد به سهختى و بهرزى و نزمى دهناسرێتهوه، ههروهها بهزۆربهى دۆڵ وتێكچڕژانیان.سهختى خاكهكهى زیاتر دهبێت به ئاراستهى رووهو رۆژههڵات و باشوورى رۆژههڵات، لهنێوان چیاكاندا دۆڵى قووڵ و دهستى بهرتهسكــ ههڵدهكهون كه به زۆرینه به ناوهنده سهرهكییهكانى گردبوونهوهى دانیشتوان ئهژمار دهكرێن، ئهم تایبهتمهندییه تۆپۆگرافیایه دوورترین شوێنهواریان لهسهر چۆنێتى دابهشبوونى جوگرافى بۆ دانیشتوان ههبووه، ههروهها لهسهر قهبارهى یهكهكانى نیشتهجێبوون ههروهكــ چۆن شوێنهوارى دیارى لهسهر پهیكهرى كهرتى ئابوورى و پهیوهندییه كۆمهڵایهتییهكان ههبووه. ههرچهنده ئهمتۆبۆگرافیه سنوورداربووه به گوێرهى جوولانهوهى هاووڵاتیان و چالاكییه ئابوورى و كۆمهلایهتییهكانیان ، بهههمان شێوه لهلایهكى دیكه هۆكارێكى سهرهكى بووه بۆ بهرگریكردن له بوونى نهتهوهییان و پاراستنى تایبهتمهندییه تاكهكانیان و شارستانییهكانیان، لێرهدا چهند ئاماژهیهكــ ههیه لهلایهن لێكۆڵهرهوان و رۆژههلاتناسان به تایبهتى كه تاكه هاوڕێى گهلى كورد چیاكانن، لهوانهش لێكۆڵهرهوهى فهڕهنسى (جان برتۆلینو) دهربارهى رۆڵى چیاو بهرزاییهكان دهدوێت له پاراستنى گهلى كورد دژى داگیركهرو تهماعكاران ههروهكــ له نووسینهكانى سویدى (نورد فالستروم) دا هاتووه لهكتێبهكهى بهناونیشانى (كورد جگه له چیاكان هاوڕێتى نییه)، ههروهها ناونیشانى كتێبهكانى نووسهران (هارڤى مۆریس) و (جۆن بلوج)كه بریتییه له (جگه لهچیاكان كورد هاوڕێى نییه). لهلایهكى دیكهوه سروشتى سهختى خاكى كوردستان لهگهڵ ئهو شوێنه قایمانهى كه له خۆى دهگرێت وهكو ئهشكهوتهكان ههمیشه پهناگهى نهتهوهو تایهفهكانى دیكه بووه لهلایهن دهسهڵاتداران كینهیان به بهردا بڕاوه. لهمبارهیهوه قوستهنتین زهریق لهسهرهتاى كتێبهكهیدا دهڵێت: حودا لهسهر زهوى خۆیدا تێكهڵێك له ڕهگهزو تایهفهو گهلى كۆكردهوه كه وێنهى لههیچ پارچهیهك لهپارچهكانى زهمیندا نابینرێت ههر لێرهوه ( دكتۆر شاكر خهسبكــ) دهستهواژهى (مۆزهخانهى ئهتنۆگرافى) به بهر ئهم ناوچهیهدا بڕیووه. ج- هاوسێیهتى ههرێمایهتى: قهدهرى گهلى كورد وابووه كه به چهندین نهتهوهى گهوره دهوره دراوه وهكــ: فارس، عهرهب، توركــ، كه بۆ ههریهكێكیان رهههندێكى شارستانى و بونى مێژوویى و كهلهپوورى نهتهوهیى ههیه، وایكردووه ئهم گهله لهژێر چهكوشى هاوسێكانیدا بێت به بهردهوامى، بهشێوهیهكــ كه ههریهكێكیان ههوڵێ لهناوبردنى كۆنتڕۆڵكردنیداوه، تێبینى دهكرێت، لهنێوان وڵاتانى هاوسێدا چهند رێككهوتنێكـــ ههیه به تایبهتى دواى ڕاپهڕینى ئازارى ساڵى 1991 و پێكهێنانى حكوومهتى خۆجێیهتى له ههرێمى... ئهم ڕێككهوتننامه له ههوڵى ئهوهدان كه رۆڵى كورد سنووردار بكرێت لهرووى ناوخۆیى ههرێمایهتى و نێودهوڵهتى و كار له پێناوى لهباربردنى تاقیكردنهوهى ئینتیمایى بۆ پێكهێنانى قهوارهیهكى نهتهوهیى له چوارچێوهى ئێراقى فیدراڵى، به له قهڵهمدانى ئهو تاقیكردنهوهیه وهكــ مهترسییهكــ لهسهر بهرژهوهندییه ستراتیژییهكانیان. لهمبارهیهوه وهزیرانى دهرهوهى وڵاتانى هاوسێ توركیا، ئێران، سوریا له كۆبوونهوهیهكیان لهساڵى 1995 جهختیان لهوه كردهوه كه بهرههڵستى پێكهێنانى دهوڵهتى كوردى لهناوچهكه دهكهن و ههوڵى لهباربردنى ئهو قهواره كوردییه نوێیه دهدهن له ئێراق.هاوسێیهتى ههرێمایهتى كوردستانى ئێراق كاریگهرى لهسهر پهیوهندییه نێو دهوڵهتییهكان ههبووه له دوو رووهوه، یهكهمیان لهبهدیهێنانى ههلى نزیكبوونهوهى سیاسى و سهربازى ئهو لایهنه ههرێمیانهى كه ناومان بردن خۆى دهنوێنێت، دووهمیان له خوڵقاندنى ناوه ناوهى قهیران و تهنگژه لهنێوانیاندا له جیاوازى بهرژهوهندى و ئامانجهكاندا، ههروهكــ لهماوهى نێوان ساڵانى 1980-1988 كاتێك شهڕ لهنێوان ئێراق و ئێراندا راگهیهندرا، ههروهها قهیرانه بهردهوامهكانى نێ,ان ئێراق و توركیاو سوریا. كۆنگرهى قاهیره وهكــ دهروازهیهكــ - ئێمه وهكو كورد رێخۆشكهر بووین و بنیادنانى پایتهختى عهباسییهكان، كهچى بیرمان له دامهزراندنى پایتهختێكــ نهكردهوه بۆ خۆمان، ئێمهى نهتهوهى سهلاحهدین نین سهلاحهدین نهوهى كورده. بهڵگهكانى كۆنگرهى قاهیره بۆ گفتوگۆى عهرهبى دهروازهیهكى د. بهردخان سندیه بۆ باسكردنى هزرى نهتهوهیى. كۆى كهسایهتیه بهشداربووهكانى كۆنگرهى گفتوگۆى عهرهبى 32 كهسایهتى كوردى دابهشبوون بهسهر 14 كهسایهتى یهكێتى و 11 له پارتى و 7 كهسایهتى بێ لایهن. شاندى عهرهبى 100 كهسایهتى بوون 14 لهئێراق و 86 له وڵاتانى دیكهى عهرهبى كه زۆرینهیان میسرى بوون. - بهردخان سندى ئاماژهى بهوهدا ئهگهر گوتارى كوردى لهڕووى جۆرهوه شیبكهینهوه لهو كۆنگرهیهدا ئهوا چهند خاڵێك تێبینى دهكرێت لهوانه، سندى گوتى: له تهواوى ووشهكاندا شاندنى كوردى ههوڵى پێشكهشكردنى بڕوانامهى جوانى رهفتارى دهدا بۆ شاندى عهرهبى. تهواوى ئهندامانى شاندى كوردى جهختیان لهسهر سهلاحهددینى ئهیوبى دهكردهوه لهگهڵ جهنگهكهى كه دژ بهخاچ پهرستهكان به جهخت كردنهوهى ئێمه نهوهى سهلاحهددینى ئهیوبین بۆچوونى من وههایه ئێمه نهوهى سهلاحهددین نین، بهڵكو سهلاحهددین نهوهى كوردانه. |
|
|
|
|
16-03-2012, 01:48 PM
|
بەشداری ژمارە: [34] |
|
ئەندامی هەمیشەیی
|
پ/ سهرهتا به پرسيارێكى ساده دهست پێدهكهين، رهوشى سياسى كوردستان لهساڵى 2007 بهجۆرێك بوو كه بهراى ههندێك يان بهرِاى زۆرينهمان، كورد كۆمهڵێك شتى لهدهستدا، بهراى تۆ ئهوهى كورد لهساڵى 2007 دا لهدهستيدا چيبوو؟ چۆن پێیناوهته ساڵى 2008-هوه؟
و/ ساڵى 2007 ساڵى شكستى لۆژيك و دبلۆماسيهتى سهركردايهتى سياسى كورد بوو، لهوانهيه 99% ى شكستهكانى كورد له ساڵى 2007 بێت. بۆيه بۆ ساڵى 2008 ئهركهكانى قورسترن، ئهركى هێزه سياسيهكانى کوردستان، سهركردايهتى سياسى كوردستان، حكومهتى ههرێمى كوردستان، لهساڵى 2008 زۆر قورستره، لهوانهيه سێ بهرامبهرى ئهركى ساڵى 2007 بێت، بۆيه دهبێت كاركردنيشيان پێنج بهرامبهرى ساڵى 2007 بێت، ئهگينا ئهو شكستهى ساڵى 2007 له شكست تێپهڕدهبێت بهرهو داڕمان و ههرهسمان دهبات. پ/ بهو بيدايهتهى كه حكومهتى ههرێمى كوردستان دهستى پێكردوه به بڕيارى مانهوهى نێچيرڤان بارزانى له پۆستى سهرۆكى حكومهتدا، ئهو رێكهوتنهى كه تائێستا روون نيه لهنێوان يهكێتى و پارتى، بهو بيدايهتهى كه ماددهى 140 رهوانهى بهردهمى مهحكهمهى فيدراڵى کراوه، تا چهند لهو ئاستهيه كه تۆ بهپێويستى دهزانيت؟ و/ دهستپێكى كارهكانى ساڵى 2008 به سهرهتاێکی بزمارڕێژکراوی دهبينم ، چ وهكو رهوانهكردنى ماددهى 140 بۆ دادگاى فيدراڵى، كه ئهمه بۆ ئهوه رهوانه كراوه بيمرێنێت، خۆى مردوه بۆ ئهوهى حهجى ويصايهى بۆ دهربهێنێت، له دادگاوه بڕيارى مردنهكهى رادهگهيهنرێت، بۆيه كاركردن لهسهر ماددهى 140 جگه له فريودان و خافلآندن هيچ شتێكى ديكه نيه، كورد دهبێت رێگاچارهى خۆپارێزى ديكه بگرێته بهر بۆ ناوچه دابڕاوهكان يان ناوچه تهعريب کراوهكان، لهسهرهتاشهوه كاركردن بۆ حكومهتى ههرێمى کوردستان، ئێستا كه كابينهيهكى تر دادهمهزرێت، من پێموايه ئهگهر به ههمان لۆژيك بێت، به ههمان عهقڵيهت و داواكردنى مافى حيزبايهتى بێت، هيچ گۆڕانكارييهك لهم حكومهته نابێت، بۆيه خهڵكى کوردستان دهبێت بهدواى ريگهچارهى ديكهدا بگهڕێت، گوشارى زۆر لهسهر حكومهت بكات بۆ ئهوهى له عهقڵيهتێكى كلاسيكى رزگارى بێت و به عهقڵيهتێى هاوچهرخانه وهكو ساڵێكى نوێ لهتهمهن كاربكات، ئهگينا پێموايه كارى ئێمه زۆر قورس دهبێت، نهتهوهى کورد توشى گێژاوێكى زۆر گهوره دهبێت، تهنها بهگۆڕانى ئهو دهسهلآته سياسيهش يهكلايى دهبێتهوه. پ/حيزبى رزگارى كوردستان لهكوێى گهمهى ديموكراسى و معادهلهى سياسى ههرێمى كوردستاندايه؟ و/ نهبێته زێدهڕۆيى، حزبى رزگارى كوردستان يهكێكه له حيزبه واقيعبينهكانى ئهمڕۆى كوردستان، ههر لهگهڵ راگهياندنى حيزبى رزگارى كوردستان لهساڵى 1993هوه، ئێمه رهوشى كوردستانمان خوێندبۆوه، من حهزناكهم و حهزيشم نهدهكرد بۆچونهكهى ئێمه راست دهربچێت، كه پێمان وابوو به ههڵوهشانهوهى حيزبى يهكگرتنى كوردستان، شهڕێكى ناوخۆ لهكوردستان ههڵدهگيرسێت، دهستكهوتهكان دهكهونه مهترسى، ئینجا دياردهى فرهحيزبى ژيانى ديموكراسى نهك ههر بهرتهسك دهكرێتهوه، بهڵكو ژێرپێ دهخرێت، بۆيه ئێمه لهسهرهتاوه که ههندێك له سهركردايهتى حيزبى يهكگرتن ههوڵى ههڵوهشاندنهوهى حيزبى يهكگرتنى دا، ئێمه پێداگيريمان لهسهر ئهوهكرد، ئهوهبوو خۆمان وهك حيزبى رزگارى كوردستان راگهياند، ويستيشمان ئهزمونێكى تازه بين، ئهزمونهكهى ئێمه، ياخود زيندوكردنهوهو درێژهپێدانهوهى خهباتى رابردووى خۆمان لهپێناو چهسپاندنى دياردهى فرهحيزبى، ديموكراتيزهكردنى كوردستان، لهههمان كاتدا وشياركردنهوهى خهڵك بۆ خۆدووورگرتن و پارێزكردن له شهڕى نێوخۆدا، لهوكاته زۆربهى سياسيهكانى كوردستان پێيان وابوو ئێمه لهخهونا دهژين، شهڕى براكوژى روونادات، هاوپهيمانى ستراتيژى نێوان دوو هێزهكه ههيه، لهسهر بهرژهوهندييهكان رێككهوتون، رێككهوتنى سهرهوه وايكردوه كه ئيدى دهستكهوتهكانى كوردستان بپارێزێت، ئهم هێزه سياسيانه رۆژێك لهرۆژان شتێكى وايان بهچاوى خۆيان نهبينيوه، بۆيه ئهوان ئامادهنين بهدهستى خۆيان شتهكه تێكبدهن. من دهڵێم بهداخهوه بۆچونهكهى ئێمه راست دهرچوو، ديسانهوه ئێمه لهدواى ههڵگيرسانى شهڕى ناوخۆوه شهڕهكهمان مهحكوم كرد، ريسواى ئهم شهڕهمان كرد، نهبوينه بهشێك له سهنگهرى شهڕى ناوخۆ، له ههنگاوهكانيش داوامان له حيزبه سياسيهكان دهكرد بهتايبهتى ئهوكاتهى كهی که بهشێوهی چهند حيزب كاردهكرا بۆ ناوبژيوانى پێمان وابوو ئهمانه گوێ له خهڵك ناگرن، گوێ له حيزبهكانيش ناگرن، بۆيه ئهگهر حيزبهكان دهيانهوێت بهرپرسياريهتى مێژوويى خۆيان بهجێ بگهيهنن، دهبێت راستيهكان بۆ خهڵك ئاشكرابكهن، دهبێت قامك بخهنه سهر برينهكان، بهداخهوه زۆربهى هێزه سياسيهكان بۆ پاراستن و گهورهكردنهوهى بهرژهوهنديهكانى خۆيان ئهم كارهيان نهكرد، ئێمه ههڵوێستى ئاشكرامان ههبوو، دياربوو خۆشمان ئامادهكرد بۆ ئهو باجه، بههۆى ئهو ههڵوێستهوه ئێمه باجێكى زۆرمان دا، دواى راوهستانى شهڕى براكوژى و بهر له راوهستانى شهڕى براكوژى ئێمه پێمان وابوو چۆن شهڕ دهستپێكى ههيه دهبێت كۆتاييشى ههبێت، لهبهرئهوهى ناچێته عهقڵهوه، له هيچ لۆجيكێكهوه قبوڵ ناكرێت، نهتهوهيهك، ولآتێك به بهردهوام لهشهڕدا بژێت. ئهوان ههوڵى سڕينهوهى يهكتريان دهدا، ئێمه داواى ئاشتى و بهيهكهوهژيانمان دهكرد، كاتێكيش ئهوان ئاشتبوونهوه ئێمه پێمان خۆشبوو، بهلآم لهو هێزانهش نهبوين شايى بكهين و ههڵپهڕين و پيرۆزباييان لێبكهين، پيرۆزبايى لهوكاته دهبوايه بكرێت كه شهڕهكهيان نهكردبايه، ئهوان گلآسه ئاوهكهيان شكاندوه، تازه دهيانهوێت به چهسپ چاكى بكهنهوه، هێنده نابێت گهشبين بين، بۆيه حيزبى رزگارى كوردستان لهم سهنگهرانهدا بهشدارى نهكردوه. دواى ئاشتبونهوهى گشتى نێوان هێزه سياسيهكانى كوردستان، حيزبى رزگارى بههۆى ئهو ههڵوێستهوه پهراوێزخرا، گوشارى زياترى خرايهسهر، ههوڵدرا دهنگى نهگهيهندرێت، لهكاتێكدا دوو فۆتۆكۆپى بۆ حيزبى رزگارى دروستكرابوو، فشارێكى زۆرى ئابورى و سياسى و راگهياندنى لهسهر بوو، تائێستاش ئهم گوشارى ئابووريه، سياسيه، راگهياندنيه بهردهوامه، بهلآم ئێمه پێمان وابوه لهناو ههر كۆمهڵگهيهكدا بۆ ديموكراتيزهكردنى كۆمهڵگه، بۆ ئهوهى خهڵكى ئهم ولآته بههرهمهند و سودمهند بێت لهم سيستهمه، دهبێت دابهش بكرێت بهسهر دوو سهنگهر، سهنگهرى دهسهلآت و سهنگهرى ئۆپۆزسيۆن، ئێمه پهرێزى خۆمان پاگژ كردۆتهوه، له سهرهتاوه سهنگهرى ئۆپۆزسيۆنمان ههڵبژاردوه، بهلآم ئۆپۆزسيۆنێكى پۆزهتيف نهك نێگهتيفانه، ئێمه باوهڕمان به ئۆپۆزسيۆنى سلبى نهبوه، كه دهست بدهينه چهك و خهڵك راپهرن باوهڕمان به روخانى رژێم ههبێ ياخود کار بۆ روخانى حكومهت بکهین، ئێمه داوامان كردوه گۆڕانكارى بكرێت، چاكسازى بكرێت، خهڵكى گهندهڵ و ئهمانه دوربخرێنهوه. پێمان وابوه دهبێت هێزه دهسهلآتدارهكان، هێزهكانى تر پهرۆش بۆ ديموكراسى، دهبێت سهنگهرى خۆيان لێك جيابكهنهوه، پێشبڕكێ بكهن له كارى سياسيدا، دوژمنايهتى نهكهن، بۆيه ئهمڕۆكه له كوردستانێك كه سهيردهكهيت ئۆپۆزسيۆن لاوازه، بهڵگهيهكى ئاشكرايه كه حكومهت لاوازه، دهسهلآتدار لاوازه، بوونى ئۆپۆزسيۆنێكى بههێز بهڵگهيه بۆ بونى حكومهتێكى بههێز، نهبوونى ئۆپۆزسيۆنى بههێز بهڵگهيه بۆ لاوازى حكومهت، بۆيه ئهمڕۆ من بهدڵنياييهوه دهڵێم ههم ئۆپۆزسيۆن لاوازه و ههم حكومهت لاوازه. بهڵكو ئهوه دوو حيزبه دهسهلآتدارهكهن كه ههموو شتێكيان لهكوردستان كۆنترۆڵ كردوه، ههموو شتێكيان پاوانكردوه، حكومهت لهژێر دهسهلآتى حيزبدايه، حيزبهكانى دهرهوهى دهسهلآتيش لهژێر گوشارى حكومهتدان، دهتوانين بڵێين به ناڕاستهوخۆ لهژێر گوشارى حيزبهكاندان، بهلآم ئهم گوشاره به حكومهت جێبهجێ دهكرێت، بۆيه ئێمه پێمان وايه بوونى حزبى رزگارى و حيزبهكانى ديكه، ئهوانهی که باوهڕيان به ئۆپۆزسيۆن ههيه، ئهمڕۆ ببێت سهنهدێك، ببێته سهنگێك بۆ راگرتنى ئهو دهستكهوتانهى ههيه، ببێته سهرهتايهك بۆ ههڵگرتنهوهى ههنگاو بهرهو ديموكراتيزهكردنى كوردستان، ئهگهر بێت و حيزبى ئۆپۆزسيۆن نهبێت، خهڵكى هاورڕامانى وهكو حزبى رزگارى نهبێت، من پێم وايه وهزعى كوردستان رۆژبهرۆژ بهرهو خراپى دهڕوات، ئهگهر بێتو حزبى رزگارى كوردستان و حزبهكانى ديكهش كه باوهڕيان به ئۆپۆزسيۆن ههيه، لێى بخهون، به دهسكهوت و به يارمهتى ياخود ئهو بودجهيهى كه ههيانه بخاپێنرێن، من پێم وايه پێش ههموو شتێك نهك ههر كارێكى ناڕٍهوا دهكهن بهڵكو تۆمهتێكى گهوره ههڵدهگرن، بهشێك لهو بهرپرسياريهتى و تاوانباريه ههڵدهگرن كه ئهمڕۆ له كوردستان بهڕێوهدهچێت. پ/ پێتوايه رهوشى حيزبه سياسيهكانى كوردستان، ئهوانهى دهرهوهى يهكێتى و پارتى، بهم بارودۆخ و شێوازى كاركردنهى ئێستايان و بهو بێئيمكانياتهى ئێستايان و لهناو ئهو رهوشه ئيدارى و سياسيهى كه ئهمرۆ يهكێتى و پارتى لهكوردستان دروستيان كردووه، ئهم حيزبانهى دهرهوهى يهكێتى و پارتى بتوانن ئهو ئۆپزسيۆنه بن كه پێويسته؟ و/ راسته نهتوانراوه بههۆى ئهو گوشاره زۆرهى لهسهر حزبهكان ههبوه، بههۆى پاوانكردنى بوارهكانى سياسى، كۆمهلآيهتى، ئابوورى، راگهياندن، ئۆپۆزسيۆن هێزێكى لاوازه، بهداخهوه هۆكارهكه ياخود ناخۆشيهكه لهلاوازى نيه، هۆكارهكه له بێ ئيرادهيى ههندێك حزبه، ئهگهر بێتو حزبهكانى دهرهوهى دهسهلآت پێداگر و خۆڕاگر بن، باوهڕيان بهو ئامانجه ههبێت كه خۆيان بانگهشهی كارکردنی بۆ دهكهن، من پێم وايه گۆڕانكارى گهوره دهكرێت، ئهگهر گوشاريش ههبێت و ئيمكانيهتى مادديش كهم بێت، ئهگهر ههموو لايهنهكان و بوارهكانى ديكهش لهلايهن حيزبهكانهوه قۆرخ كرابن. بهلآم دابهشبوونى حيزبهكانى دهرهوهى دهسهلآت بهسهر چهند بۆچونێك، ياخود خولانهوهى حزبهكان له چهند خولگهيهكى جياوازدا، وايكردوه كارهكانيان بهرهو خراپى بڕوات، ههندێك حيزب-بهداخهوه- بۆ پاراستنى بهرژهوهنديهكانى خۆيان، پاسهوانيهكى باش لهدهسهلآت دهكهن، زۆرجاران رهخنه هاتۆته سهرم، بهلآم من ئێستا دوپاتى دهكهمهوه، كۆمهڵێك حيزب بوونهته حزبى باوهشێنه، باوهشێنهى سياسهتهكانى دهسهلآت دهكهن، كۆمهڵێك حيزبيش تهنیا بۆ ئهوهى بمێنن و نهمرن قسه ناكهن، ههندێك حزبى ديكهش خوێنى خۆى لهكاسه كردوهو قسه دهكا، بۆيه فشارهكان زۆرن، من تهئكيدى دهكهمهوه ئهگهر حزبهكان بوێرانهتر بێنه گۆڕهپانهكه، ئهگهر چاو له بهرژهوهنديهكانى خۆيان نهخشێنن، پێموايه ئهم رهوشه تا ماوهيهكى ديكهش درێژهى دهبێت، بۆيه ئهركى هێزه سياسيهكان يان ههر رێكخراوێكى سياسى، ئهگهر بيروبۆچونى جياوازى ههيه، ئهگهر بهراست حيزبى سياسيه، ئهگهر دهستكرد و پاشكۆ نيه، ئهگهر دهستكهلاى ئهم و ئهو نيه، دهبێت دهنگى تايبهتى ههبێت، بوونى دوو حزبى سياسى به يهك بۆچوونى سياسى، به يهك رامانى سياسى، به يهك ئايديۆلۆژيا، پێموايه زيان به كۆمهڵگه دهگهيهنێت، بۆيه حيزبهكان ئهگهر لهسهر بيروبۆچوونى جياواز، لهسهر ئايديۆلۆژياى جياواز، لهسهر ههڵوێستى جياواز، لهسهر ئهخلاقياتى جياواز بنيات نهنرابن، من پێموايه حزبى زيندوو نابن، بهداخهوه له كوردستان ئهمڕۆ ئهم دياردهيه زۆر ئاشكرايه. پ/ ئهگهر بگونجێت ئهم مقارهنهيه دروستكهيت، ئهمرۆ لهجيهان كاتێك كه شاڵاوى عهولهمهو جيهانگيرى دێته پێش، ئهو كۆمپانيا و ئهو شهريكانهى كه حوكم دهكهن، دهزانن حوكميان لهژێر پآ نامێنێت، دهزانن لهناو شالآوى ئهو دياردهيهى كه پێى دهوترێت جيهانگيرى بزر دهبن، سيغهيهكى ديكهيان دروستكردوه بهناوى شهريكاتى متعدده جنسيات، ئايا له كوردستان ئهگهر ئهمه لهسهر ئاستێكى سياسى بيرى لێبكرێتهوه، ئهو حيزبه سياسيانهى كه لهدهرهوهى يهكێتى و پارتين، بچوكن، يان بچوك كراونهتهوه يا بچوك دهكرێنهوه، بۆچى تائێستا بيريان لهوه نهكردۆتهوه له چوارچێوهيهكدا رێكبخرێن و خۆيان رێكخهن و ناسنامه لهناو ئهو رهوشهدا بۆخۆيان دروست بكهن.؟ و/ لهوانهيه يهكێك له هۆكارهكان دواكهوتوويى عهقڵيهتى سياسى له كوردستان بێت، هۆكارێكى ديكه بهرژهوهندخوازى سهركردهكان و ئهندامانى حزبهكه... كۆمهڵێك هۆكارههن، بهلآم دهتوانم بڵێم هۆكارى سهرهكى ئهوهيه كه بهشێك لهم حزبانه له دروستبونهوه سهربهخۆ نين، نهبوونى سهربهخۆيى بڕيارى سياسى له سهركردهكانهوه، له حيزبهكانهوه، له كۆمهڵگهوه، نهك ههر پێويسته، بهڵكو مهرجى ژيانه، لهكۆمهڵگهى ئێمه ئهمه فهرامۆش كراوه، بۆيه حزبه سياسيهكانى كوردستان ئهگهر بێتو بير لهمه نهكهنهوه، حزبهكانى دهرهوهى دهسهلآت، يا له چهترێكى هاوبهش، يا له ليستى هاوبهش، يا كۆمهڵه ليستێك پێك بێنن لهسهر بنهماى رامانى هاوبهش، بۆچوونى هاوبهش، يانى ئهووهخته پاساوێك بۆ بونيان نامێنێت، ئێمه كه سهيردهكهين له كوردستان ههميشه شتهكان ريزپهڕن ياخود ئاوارتهن، يهكهمين پهرلهمانى كوردستان بۆ ماوهى شهش مانگ ،ساڵێك بوو، 13 ساڵ خوارديان، پهرلهمانى دووهميان دهبوايه لايهنى زۆر بۆ ساڵێك بێت، ئهوه چهند ساڵه دهيخۆن و لهوانهيه درێژتريشى بكهن، بۆيه بۆ ههڵبژاردنى داهاتوو، ئهگهرچى تائێستا ديارنيه ههڵبژاردنى داهاتوو كهى دهكرێت، لهئێستاوه دهبێت ههنگاوى كردهيى راستگۆيى ههڵبگيرێت بۆ ئهوهى سهنگهربهندى بكرێت، من پێم وايه له كوردستاندا ئهمڕۆ يهكێتى و پارتى سهنگهرى خۆيان ئاشكراكردوه، دوو هێزى دهسهلآتدار و خاوهن سهرمايه، خاوهن پهيوهندييهكى گهوره لهگهڵ ولآتانى ناوچهكه و جيهانيشدا، بهيهك ليست دادهبهزن، بۆيه پێويسته ليستى ديكه ههبێت، من پێموايه زۆر گرنگه ليستى ئيسلاميهكان ههبێت، ليستى عهلمانيهكان ههبێت، ليستى چهپهكان ههبێت، ليستى سهربهخۆخوازهكان ههبێت. دهشكرێت لهنێوان سهربهخۆخوازهكان و هێزه ئيسلاميهكانيش ئهم ليسته يهكبخرێت، دهكرێت لهنێوان هێزه سهربهخۆخواز و چهپهكانيش ئهم ليسته يهكبخرێت، بهلآم بوونى دوو ليست له يهك ليست باشتره، سێ ليستيش له دوو ليست باشتره، بۆيه من پێم باشه ئهمڕۆ هێزه سياسيهكانى كوردستان، بهتايبهتى ئهوانهى هێزى سياسين و بڕيارى سياسى لهدهست خۆياندايه، دهبێت كارى بۆ بكهن و ههنگاوى بۆ ههڵبێنن. پ/ ههرچهنده ئهمرۆ له كوردستان لهسهر ئاستى فيكرى ههست به ههندێك له غيابى ئايديۆلۆجيا لهناو حيزبى كورديدا دهكرێت، سهردهمێك بهشێك له ئهحزابى سياسى كوردستان زياد لهحهد چهپ و ماركسى بوون، ئێستا دهبينين ههندێك لهو حيزبانه يان لهو كهسايهتيانهى ئهوێ رۆژ ئێستا بهلايهكى تردا دهرۆن كه لاى نهتهوهييه، ئهمه له بنهمايهكى فيكرى مهعريفى سياسيهوه سهرچاوهى گرتوه، يان ئهمرۆ خزمهتكردن به بهرژهوهندى نهتهوهيى وهكو بابهتێكى مهتاتى لێهاتووه ههموو كهسێك دهتوانێت بيكاته موبهرير بۆ وجودى خۆى؟ و/ كۆمهڵگهى كوردستان ياخود كۆمهڵگهى كوردهوارى، بههۆى ئهوهى كه كۆمهڵگهيهكى ژێردهسته بووه، خاوهن بڕيارى سياسى خۆى نهبووه، كهسايهتيهكانى تێكشكێنراوه، بۆيه نهيتوانيوه لهروانگهى ئايدياوه سهيرى شتهكان بكات، ههوڵى لاسايى كردنهوهى داوه، ياخود ههوڵى پاشكۆيهتى و خۆههڵواسينى داوه، ئهم پاشكۆيهتى و خۆههڵواسينه ناچارى كردوه ههوڵبدات شتى دهرهكى بهێنێت، لهسهر كۆمهلڵگهى خۆى بچهسپێنێت، ياخود بيهوێت لهخۆڕا شتێك لهشوێنێك بێنێت بۆ ئهوهى تاقى بكاتهوه، تاوهكو ئێستاكه زۆر شتى تر دهبوايه پێشتر تاقى بكردايهتهوه، بۆيه من پێموايه ههر هێزێكى سياسى ئهگهر رهوشى سياسى كۆمهلآيهتى ئابورى پێكهاتهى كۆمهڵگهكهى خۆى لهبهرچاو نهگرێت، نهتوانێت بۆ ئهم كۆمهڵگهيه سياسهت بكات، ئايديايهكان و بيروبۆچونهكان و ئهو عهقيدهيهى كه ههيه لهم كۆمهڵگهيه بۆ خزمهتى ئهم كۆمهڵگهيه بهكارى نههێنێت، سهركهوتوو نابێت، من وهكو كهسێك وهكو حزبى رزگاريش، دهبێت له كوردستانهوه سهيرى ههموو جيهان بكهين، ئێمه نامانهوێت لهجيهانهوه سهير كوردستان بكهين، ئهگهر لهجيهانهوه سهيرى كوردستان بكهين، كوردستان دهبێته خاڵێكى بچوك، بهلآم ئهگهر له كوردستانهوه سهيرى ههموو جيهان بكهين، لهخاڵى گهورهوه چاو دهبڕينه كوردستان، كهواته دهبێت ههموو كارو تێكۆشانى ئهم حزبه سياسيانه بۆ كۆمهڵگهكهى خۆيان بێت، پێموايه چ بيروبۆچوونى ماركسى كه فهترهيهكى زۆر لهكوردستان باوبوو، به لاسايى كردنهوه هات بۆ ناو كوردستان، ههوڵدراوه لهم پهنايهوه شكستهكانى خۆيان بشارنهوه، كۆمهڵێك هێزى سياسى ههبوونه يان ئێستا ههن بهناوى دينيشهوه، ئهوانيش ههمان شت بووه، بۆيه چ هێزى سياسى مۆدێرنى پێ دهڵێى، ماركسى پێ دهڵێى، يان ئيسلامى پێ دهڵێى دیموکراسی و نهتهوهیی، دهبێ بهر له ههموو شتێك بهرژهوندى كۆمهڵگهى خۆى لهبهرچاو بگرێت. دواى شكستى ههندێك لهم ئايديايانه، ياخود ههڵگهڕانهوهو ئاوهژوو بوونهوهى تهرازووهكه، ئهو سهركرده سياسيانه ئاماده نهبوون دان به شكستى خۆيان بێنن، ههڵساون بايانداوهتهوه چۆن تهمهنى خۆيان درێژ بكهن، باشترين شتيش بۆ درێژكردنهوهى تهمهن بادانهوهيه بهرهو نهتهوهيى، دياره ئهگهر بادانهوهيهكى راستهقينه بوايه رهوشى ئيمڕۆى كوردستان وانهدهبو، دهكرێت بڵێين ئهمهش ههڵگرتنى دروشمێكه وهكو دروشمهكانى پێشوو، تهنها بۆ خۆشاردنهوهيه، ئهگهر نا هێزى سياسى ئهگهر لهسهر بنهمايهكى ئايديۆلۆژياى رێژهيهكى گهوره پێك هاتبێ، كه شتى وهها نيه، ئاماده نيه هێنده زوو خۆى بگونجێنێت، دهكرێ رهخنه له رابردووى خۆى بگرێت، تێههڵبچێتهوه، چاو به كارو رابردووى خۆى بخشێنێتهوه، ئنجا كاربكات، ههرهێزێكى كۆمۆنيستى ئهگهر هاتوو دواى ئهو ههموو گۆڕانكاريانه رهخنهى لهخۆى نهگرت و ههر به عهقڵيهتى كۆن كاربكات، پێموايه ئيكسپايهر بووه، دهبێ تۆ لهگهڵ سهردهمهكه خوێندنهوهى تازهت ههبێت، بۆچوونى تازهت ههبێت، كارنامهى تازهت ههبێت، نهبوونى كارنامهيهكى نوێ بۆ كاركردنى ساڵ مردنى كهسهكانه، مردنى حزبهكانه، بۆيه ئهوهى له كوردستان روويداوه دهتوانم بڵێم زۆربهى ههرهزۆرى لاسايى كردنهوه بووه، ئهوهتا حزبى شيوعى ههبووه، حيزبى توده ههبوه، ئهمانه ويستويانه ئهزمونى سۆڤيهتى، ئهزمونى كۆمهڵگهيهكى مهسيحى يان كريستيانى بێنن لهسهر كۆمهڵگهى كوردستان دوپاتى كهنهوه، لهههمان كاتيشدا ههندێك هێزى سياسى ئيسلامى ئهزموونى 1400 ساڵ لهمهوپێش لهكوردستان دوپاتكهنهوه. ههردوو روهكهى پێموايه كوشندهيه، دژواره، ئاكامێكى باشى نهبوهو ناشيبێت. پ/ ئهو چهند ساڵه كۆمهڵێك گۆرانكارى ناوخۆيى و دهولى و لهسهر سهعيدى جيهانيش دروست بووه، تۆ وهكو تهجروبهى تايبهتى خۆت لهدواى ئهو ماوهيه لهسهر ئاستى فيكرى، سياسى، لهسهر ئاستى بيروبۆچونى ئايديۆلۆژى ئهمرۆ چۆنى سهيردهكهيت؟ و/ من حهز دهكهم راستوێژانه قسهبكهم، من لهسهرهتاوه وهكو گهنجێك تا ئهوپهڕى توند و ماركسى بووم، يهك له گهنجه ههره توندهكانى ناو سۆسياليست بووم، پێشم وابوو ئهگهر بيردۆزى ماركسى نهبێت مرۆڤايهتى لهخهونا دهژى، بهلآم دوو بۆچونم ههبوو له ماركسيهت جياوازبوو، يهكهميان من باوهرم به ديكتاتۆريهى پرۆليتاريا نهبوو، لهوكاتيشهوه من دژى ئهمه بووم، دووهميشيان من پێم وابوه ئێستا ههرچهنده ماركسى بم، نابێت شهڕى چين و توێژهكان بكهم. من لهسهرهتاى تهمهنى خۆما ئهوهبوم، ئهگهر له رێكخستن بوم و لهساڵى 1977 دهستم به رێكخستن و دوايى پێشمهرگايهتى كردوه، بهرلهوهى ببمه پێشمهرگهش روانگهى تايبهتى خۆم ههبوه، پێم وابوه شهڕى چهكدارى شهڕى بنبهسته، ئێمه به چهكدارى ناتوانين شت بكهين، بهلآم ئهوكاتى كه تۆ وات دهگوت لێكدانهوهى جياوازيان بۆت دهبوو، ههندێك له هاوڕێكانى خۆشمان پێيان وابوو ئهمه بهزينه، ههڵگهرانهوهيه، لهساڵى 1982 ناميلكهيهكم نوسى، بهداخهوه لهشهڕى براكوژى و ئهوانه تێچوو، بهناوى (ماركس و چينى پرۆليتارياى كوردستان)، لهوێ راوبۆچونى خۆم به ئاشكرا گوتبو، كه ديكتاتۆرى پرۆليتاريا كۆمهڵگه بهرهو ههڵهت دهبات، هێنانى بيرێكى وشك و رهتكردنهوهى كۆمهڵگهكهى خۆت، كۆمهڵگه بهرهو نههامهتى دهبات، لهههمان كاتيشدا لهبهرچاو نهگرتنى رهوشى كۆمهڵگهيهكى ديندار بهرهو نههامهتى دهبات، بۆيه لهو ناميلكهى خۆم پێشنيارم كردبوو كه ههموو هێز و تواناكان تهرخان بكرێت ناو شارهكان خهڵك هوشيار بكرێتهوه، خهڵكى كوردستان هۆشيار بكرێتهوه پهنا بۆ چهكدارى نهبهن، بهلآم دياره ئهوكاته خهڵك دژى ئهو بۆچونه بوون، بۆيه من ناچاربوم لهگهڵ خهڵكا ههم له چهكدارى بم، ههم دژى ئهم چهكداريهش قسه بكهم، من پێموابوه دروستبوونى بزاڤى چهكدارى گهورهترين زيانى به خهڵكى كوردستان گهياندوه، ئهگهرچى ههندێك پێيان وايه گهورهترين سهروهرى بۆ كوردستان پهيداكردوه، پێم وايه لهكاتێكدا كه رژێم راوى ئێمهى ناوه، ئێمهى كوشتوه، ئێمه ميكانيزمى ئهم جۆره شۆڕشهمان له شارهوه بهرهو شاخ بردووه، لهوێ بهكوشتمان داوه، بهههدهردانى ئهو هێز و تواناى گهنج، خهڵكى خاوهن بڕوانامه، گهيشته ئهو ئاستهى كه زۆربهى زۆرى خهڵكى كوردستان ببنه جاش، ئهگهر بێتو خهڵكه شۆڕشگێڕهكه، خهڵكه به بروانامهكه لهناو كۆمهڵگه، لهناو شارهكان مابان، ئهو خهڵكه جاشايهتى نهدهكرد، ئهم دياردهى جاشايهتى، ئهم شكستى نهفسيه، ئهم ههڵوهشانهوهى كهسايهتى كورده، هێنده بهرهو داڕمان نهدهڕۆيشت، من وهكو كهسێك باوهڕم به ماركسى ههبووه، بهلآم ئێستاش من باوهرم به عهدالهت و يهكسانى ههيه، من پێم وايه مرۆڤهكان كهس لهكهس گهورهتر نين، تهنها پيشهكهى گهورهى دهكات، پۆستهكهى گهورهى دهكات، من پێم وانيه خهڵكى كوردستان وهكو له كۆمهڵگهى كۆيلايهتى بژى و دهستى ئاغا و شێخ و ئهوانه ماچ بكات، من له بنهماڵهيهكى لهوانهيه شێخ بم، دايكم سهيده و باوكم مهلايه، بهلآم باوهرت ههبێت لهژيانى خۆما باوهرم به دهست ماچكردن نهبوه. ئێستا ئێمه ماڵێكى سهربهخۆمان نيه چۆن لهسهر دابهشكردنى ژوورهكان شهڕبكهين، تۆ ئهگه لهناو هێزێكى چهپ و ماركسيا من ئاغام قهبوڵ نهبآ، جوتيارم قهبوڵ نهبێ، كرێكارم قهبوڵ نهبێت، ئهى بۆچى خهبات دهكهم، من زۆرجاران لهگهڵ ئهو خهڵكانه ئهو قسهم كردوه، ئێمه ئهگهر بهس كرێكارمان قهبوڵ بێت، كرێكارهكهى ئێمهش نوێژ دهكات، كرێكارهكهى ئێمهش له كۆمهڵگهيهكى دينى هاتووه، ئاغا رهفز كهى، برجوازى رهفز كهيت، سهرمايهدار رهفز كهيت، ئهى بۆكێ خهبات دهكهيت، پێم وابوه دهبێت ههموو ئهمانه له هاوپهيمانيهكى شۆڕشگێڕانه كۆبكرێنهوه، پێم وايه يهكهم هێزى سياسيشين كه ئێمه ئهو دروشمهمان ههڵگرتوه، هاوپهيمانيهتى شۆڕشگێرانهى نێوان چينهكان لهرێگهى نوێنهرايهتيهكانهوه ، پێموايه ئهو جۆره ههوپهيمانيهتيهى كه لهڤێتنامهوه بووه دهبێت ئهمڕۆ له كوردستان بكرێت، ئيسلاميهكان دژى ماركسيهكان نهبن، ماركسيهكان دژى ئيسلامى نهبن، ديموكراتيخوازهكان، ههموو بهيهكهوه له يهك سهنگهر، سهنگهرى قۆناغى رزگارى و نيشتمانى و نهتهوهييدا، بهلآم قۆناغى رزگارى و نيشتمانى و نهتهوهيى به چهكدارى نيه، رێگاى تر ههيه. بهداخهوه لهكوردستان چينهكان هاوێر نهكراون، ئهمه رێگرێكى گهوره بووه له كۆكردنهوهى خهباتى چينايهتى، بۆيه من ههميشه تا ئهوپهڕى كه زۆر به جدى باوهڕم به ماركسى ههبووه باوهڕم به چهپايهتى و عهدالهت ههبووه، من دروشمى سهربهخۆيى كوردستانم ههبوه، من باوهڕم به كهمكردنهوهو نزمكردنهوهى نهتهوهى كورد نهبوه، ههندێك دروشم ئێمه ههمانبوه يان وهكو رێكار ههمبوه جيابوه، من باوهڕم به برايهتى نێوان گهلان نيه، دۆستايهتى نێوان گهلان ههيه، برايهتى نێوان خودى گهلهكان ههيه، بۆيه دواى ئهو ههموو ئهزمون و تهمهنهى ئێستاكه دهتوانين چڕكهينهوه هاوێرنهبوونى چينهكان لهكوردستان، شكستى كهسايهتى كورد، بهڕێوهبردنى سياسهتى فريوكارانه، سادهيى و خۆشباوهڕى خهڵك، ئهم رهوشهى ئێستاى دروستكرد. * ڕێکار ئهحمهد سکرتێری حزبی ڕزگاری کوردستان. * ساڵی 1962 له ناحیهی (گوێڕ)ی سهر به پارێزگای (ههولێر) لهدایکبووه. * له زانکۆی سهلاحهدین بڕوانامهی (بهکالۆریۆس)ی له ئهندازهی کارهبای گشتی وهرگرتووه . * له ریزی بزووتنهوهی سۆسیالیستی کوردستان دهستی به کاری سیاسی کردووه. * نووسهرو ڕۆژنامهنووسه. |
|
|
|
|
16-03-2012, 01:51 PM
|
بەشداری ژمارە: [35] |
|
ئەندامی هەمیشەیی
|
بنهماکانی زانستی ئابوری
دهستپێک ئابوری یهكێكه له كۆڵهكه گرنگهكانی پێشكهوتنی كۆمهڵ و وڵات. تێگهێشتنیش له ئابوری و ئابوریناسی رێگهخۆشدهكات لهبهردهم تاكهكانی كۆمهڵدا تاوهكو بتوانن تێگهیشتنی باشتریان ههبێت بۆ ئهو شتانهی له چواردهوریان گوزهر دهكات و پهیوهندی راستهوخۆ و رۆژانهی ههیه به ژیان و داهاتوویانهوه. كتێبخانهی كوردی لهم بوارهدا تارادهیهكی زۆر ههژاره و زۆربهی ئهو كارانهی پێشتریش كراون له یهك دیدی دیاریكراوهوه دهڕواننه ئابوریناسی كه ئهویش دیدێكی سۆشیالیستیه. له ئهزمونهكانی سهد ساڵی رابردووی ئابوری سۆشیالیستیدا دهركهووتوه كه ئهو سیستهمه ناتوانێت ئابوریهكی سهقامگیر و پتهو بێت و لهوهش زیاتر دهركهوتوه كه ناتوانێت ئهو خۆشگوزهرانیه بهێنێته دی كه بهڵێنی هێنانهدی دابوو. ئهمهش راستیهكه سهد ساڵی رابردووی ئهزمونهكانی یهكێتی سۆڤیهت و ئهوروپای رۆژههڵات سهلماندیان. وڵاتێكی وهك چین تاوهكو له ڕووی ئابوریهوه نهكرایهوه، نهیتوانی ببێته هێزێكی ئابوری گهورهی جیهانی. ئهگهر بهراورد بكهین له نێوان كۆریای باكور و كۆریای باشوردا، بۆمان دهردهكهوێت كه چۆن كۆریای باشور به ماوهی پهنجا ساڵ له وڵاتێكی ههژارهوه گهیشته ئاستی یهكێك له ئابوریه دیارهكانی دنیا و ئاستی گوزهرانی كۆریاییه باشوریهكان به شێوهیهكی بهرچاو بهرهوپێشچوو. له كاتێكدا كۆریای باكور له ئێستادا یهكێكه له ههژارترین وڵاتهكانی دنیا كه هاوڵاتیهكانی بهدهست بێ خۆراكیهوه دهناڵێنن و بێبهشیشن له ههموو ئهو كهرهسته و پێویستیانهی كه خۆشگوزهرانی دابیندهكهن. ئابوری بازاڕ كه له نێوهندی رۆشنبیری و سیاسی كوردیدا چهمكێكی نوێیه و زۆرجاریش لهلایهن خهڵكهوه سیفاتی شهیتانی دهدرێته پاڵ و له دواجاردا وهها وهسفدهكرێت كه ئهمه بڵاوكردنهوهی شێوازی ئهمهریكاییه و گریمانهی ئهوه دهكهن، به جۆرێك له حهقیقهتیشهوه، كه له ئهنجامدا وڵاتانی دواكهوتوو دهبنه قوربانی وڵاتانی گهشهكردوو و چهندین قسهی لهم جۆره كه هیچ كامێكیان بناغهی زانستیان نیه و پشتئهستوریش نین به زانیاری و لێكۆڵینهوهی زانستی. ئابوری بازاڕ زۆر به شێوهیهكی ساده لهسهر بنهمای هاندهر كاردهكات. هاندهر ئهو هێزهیه كه بهرههمهێن والێدهكات ئهو شتانه بهرههمبهێنێت كه كڕیار له بازاڕدا دهیانخوازێت و كڕیاریش حهز و ئارهزوهكانی خۆی له ڕێگهی كڕینی بهرههمهكانهوه دهگهیهنێته بهرههمهێن. ئهگهر كڕیار ئامادهبوو ١٠ دۆلار بدات به جوتێك پێڵاوی دیاریكراو، ئهوكات بهرههمهێنی ئهو پێڵاوه هاندهری ئهوهی دهبێت كه پێڵاوی زیاتر بهرههم بهێنێت و واز له بهرههمهێنانی، بۆ نمونه، نهعل بهێنێت، بهو پێیهش پێڵاوی باشتر بهرههم دههێنێت. ئابوری بازاڕ لهسهر بنهمای ئیرادهی ئازادی تاكهكان دهڕوات بهڕێوه. كڕیار و بهرههمهێن بهههردوولایان بڕیار لهسهر جۆر و بڕی بهرههم دهدهن بهبێ ئهوهی هێزێكی سهرووخۆیان، جا ئهو هێزه دهستهیهك بێت یاخود سهرجهمی دهوڵهت، بڕیار بدات لهسهر ئهوهی كڕیار دهبێت چی بكڕێت و بهرههمهێنیش دهبێت چی بهرههم بهێنێت. پرۆسهی دهستێوهردانی حكومهت له پرۆسهی بهرههمهێنان و سهرجهمی ئابوریدا به پلانڕێژی ناوهندی ناسراوه كه تێیدا دهسهڵاته باڵاكانی دهوڵهت و وهزارهتهكانی پیشهسازی و بازرگانی بڕیار دهدهن لهسهر بڕ و چۆنێتی و چهندایهتی بهرههم. ئهم شێوازهش سهركهتوو نابێت لهبهرئهوهی وهك ئابوریناسی ناودار و خاوهنی خهڵاتی نۆبێل فرێدریش هایاك دهڵێت ئهو دهسته و وهزارهتانه ههموو ئهو زانیاریانهیان لهبهردهستدا نیه كه پهویوهستن به نرخ و خواستهوه، بهو پێیهش بڕیارهكانیان ناتهواو دهردهچن. بازاڕ ئهو ناوهندهیه كه ههموو زانیاریهكانی تێدا ئاڵوگۆڕ دهكرێت و له ڕێگهی نرخ و خواستهوه بهرههمهێنهران و بهكاربهران به شێوهیهكی ناراستهخۆ لهگهڵ یهك پهیوهندی دهكهن و بهو پێیهش پرۆسهی گهشهی ئابوری بهرهو پێش دهڕوات و سامانی وڵات زیاد دهكات و له ئهنجامیشدا ئاستی گوزهرانی خهڵك باشتر دهبێت. ئهم پهرتوكهی لهبهردهستاندایه، پهرتوكێكی سهرهتاییه و به زمانێكی ساده نوسراوه. پهرتوكێك كه دهكرێت خوێندكارانی بهشی ئابوری كۆلیژهكان و مامۆستاكانیان بهههمان شێوهی خوێنهرێكی ساده سودی لێببینن و بتوانن له ڕێگهیهوه له پرۆسهكانی بازاڕ و نرخ و خواست و خستنهڕوو و قازانج و سهرمایه و بهرههمهێنان و سهرجهم پێكهاتهكانی دیكهی ئابوری تێبگهن. ههڵبژاردنی ئهم پهرتوكه تهنها له بهر سادهیی شێواز و زمانهكهی نیه. بهڵكو بهدێوێكی دیكهشدا خستنه ڕووی ئهو دیوهی زانستی ئابوری كه تاوهكو ئێستا لهنێو رۆشنبیری كوردیدا پهردهپۆشكراوه و ههر ههوڵێكیش بۆ باسكردنی دوچاری سهركوتكردنی لهشكری ئهو رۆشنبیر و ئابوریناسانه دهبێتهوه كه بهراستهوخۆو ناراستهوخۆ داكۆكی له سیستهمێكی ئابوری دهكهن كه مێژووی سهد ساڵی رابردوو سهلماندویهتی كه سیستهمێكه خۆشگوزهرانی لێناكهوێتهوه و لهوهش خراپتر ئهوهیه كه سیستهمێكه ناتوانێت لهسهر پێی خۆی رابوهستێت. بۆ نمونه زۆر جار كه قسه لهسهر ههرهسی بلۆكی سۆشیالیستی و یهكێتی سۆڤیهت دهكرێت، زۆر كهس به شێوهیهكی سۆزدارانه دهیانهویت شیكاری رهوشهكه بكهن و راستهوخۆ دهڵێن كه یهكێتی سۆڤیهت به پیلانگێڕی سیستهمی سهرمایهداری ههرهسی هێنا. بهبێ ئهوهی جورئهتی ئهوه بكهن كه تهماشایهكی مێژووی ئهو سیستهمه بكهن و چاوێك بخشێنن بهو زانیاریه ئابوریانهی لهبهردهستدان كه پیشانی دهدهن چۆن سیستهمێكی هێنده گهوره و زهبهلاح نهیتوانی لهڕووی ئابوریهوه خۆی بگرێت و له كۆتاییدا ناچاربوو ملبدات بۆ شکستهێنانی سیستهمه ئابوریهكهی كه وڵاتی بهرهو ئیفلاسبوون برد و هاوڵاتیهكانیشی بهرهو برسێتی و ههژاری وبێبهشی له خۆشیهكان و پێداویستیهكانی ژیان برد. كرانهوهی ئابوری و بهرفراوانبوونی ئازادیه تاكهكهسیهكان و بهرقهرابوونی میدیای ئازاد و باشبوونی گوزهرانی خهڵك و گهشهی ئابوری و زیادبوونی سامانی وڵات ههموویان وابهستهن به ئازادی ئابوریهوه. وابهستهن به موڵكایهتی تایبهت و بیرۆكه و پرۆژه نوێیهكانی ئهنترۆپهنۆرهكانهوه �، ئهو كهسانهی كه دهستپێشخهری دهكهن له هێنانه كایهی پرۆژه و كاری نوێدا كه ئهنجامهكانیان بۆ ههمووان به قازانج دهشكێتهوه. ئهگهر نمونهیهكی بچوك وهربگرین ئهم خاڵهمان بۆ روون دهكاتهوه. كۆمپانیای تهلهفۆنی مۆبایل، كه پرۆژهیهكی بازرگانیه و خاوهنی بیرۆكهكه بهمهبهستی قازانجی خۆی و زیادكردنی سهرمایهكهی ئهنجامیداوه. بهڵام بێگومان مهسهلهكه لێرهدا تهواو نابێت، بهڵكو قۆناغی دووهمی پرۆسهكه لێرهوه دهستپێدهكات، ئهمهش ئهو بهشهیه كه زۆرێك له سیاسهتمهداران و تهنانهت ئابوریناسانیش نایانهوێت بیبینن یاخود دهریبخهن. خاوهنی كۆمپانیایهكی مۆبایل به مهبهستی قازانجی شهخسی خزمهتگوزارییهك دادهمهزرێنێت، بهڵام له ههمان كاتدا ئهو خزمهتگوزایه قازانجێكی گهوره به خهڵكی دهگهیهنێت. ئهو سودهی كه بهخهڵكی دهگات یهكێكه له دهركهوتهكانی ئهو پرۆژهیهی كه له سهرهتاوه بهمهبهستی قازانجی شهخسی دروستكراوه. لێرهوه لهو راستیه تێدهگهین كه ئهو كهسانهی ههوڵی زیادكردنی سهرمایهی خۆیان دهدهن، به ناراستهخۆ سهرمایهی خهڵكانی دیكهش زیاد دهكهن لهبهر ئهوهی پرۆژهكانیان ههلی كاركردن بۆ ژمارهیهك خهڵك دابین دهكهن و سهرباری ئهو خزمهتگوزاریهی كه دهبێته یاریدهدهرێكی بههیز بۆ باشتركردنی كار و بازرگانی كهسانی دیكه و بهم شێوهیهش كاریگهریهكان بڵاودهبنهوه له شێوهی شهپۆلی بازنهییدا نهوهك به ئاراستهی تیرێكی راستڕهو. دواجار پێویسته ئاماژه بهوه بدهین که ئێمه بهپێویستمان زانی ناونیشانی کتێبهکه له(Conmmon Sense Economics)هوه بگۆڕین بۆ (ئابوری به زمانی ساده)، چونکه ئهوه شیاوترین ناونیشان بوو بۆ ناونیشانه ئینگلیزییهکه که وهرگێڕانی یان مهحاڵه یان بهدتێگهیشتن دروست دهکات. |
|
|
|
|
16-03-2012, 02:03 PM
|
بەشداری ژمارە: [36] |
|
سەرپەرشتیاری بەشی گشتی
|
گه لی كورد
کورد نەتەوەیەکی گەورەی نیشتەجێی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستن کە ژینگە سەرەکییەکەیان بە کوردستان دەناسرێت کە بە سەر وڵاتانی ئێران و ئێراق و تورکیا و سوریا بەشکراوە و لە شاخەکانی ئاناتۆلی ھەتا زنجیرە چیای زاگرۆس درێژ دەبێتەوە. کوردەکان لە شوێنەکانی دیکەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستیش بڵاوبوونەتەوە. ئامارێکی فەرمی لەسەر ژمارەی کوردەکان نییە بەڵام بە ٣٥ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێت. زمانی کوردەکان لقێکە لە زمانە ھیندوئەورووپاییەکان. زۆربەی کوردەکان موسڵمانی شافعیین و ئەوەی دەمێنێتەوە موسڵمانی شیعە و یارسان و ئێزيدى و خاچپەرەست و جو و کلدانین. مێژوو سهردهمی كهونارا كورد كه ئهوڕۆ گهورهترین نهتهوهی بێ نیشتمانی سهر گۆی زهوییه یهكێك له كۆنترین نهتهوهكانی ڕۆژههڵاتی نێزیك و ناوهڕاسته. سهرچاوهكهی دهگهڕێتهوه بۆ ناخی مێژوو. بهڵگه زانستییهكان پیشان دهدهن كه كوردستانیش مێژینهكهی دهگهڕێتهوه بۆ كانگهی كهونارایهكی ههره كۆن و دێرین. له چاخی بهستهڵهكدا كه نێزیكهی نیو میلیۆن ساڵ پێش له ئێسته ڕووی دا و نزیكهی 20.000 ساڵ پێش له زایین كۆتایی هات زۆربهی ناوچهكانی ئهورووپا و ئهمریكای باكووری داپۆشرابوون له سههۆڵ. ئهو دهمه ناوچه بیابانی و چۆڵهوانییهكانی ئهفریقا و مهڵبهنده وشكه عهرهبییهكان كهشێكی مامناوهندییان ههبوو. كوردستانیش كهش و ئاووههوایهكی بارانی و مامناوهندیی ههبوو. ئادهمیزادی دێرین پهنای دهبرده بهر ئهشكهوتهكان بۆ زنج و دهشتهكان بۆ ڕاوگه و له ڕێی ڕاوهوه ژیانی خۆی دهبرده سهر. بۆیه ناچار دهبێ ئامێری لهبار دروست بكا كه له كاتی ڕاودا بهكاری بێنێ. له پێشدا بهردی تیژ و پاشان ئێسقانی بهكار دههێنا و بهرهبهره ئامێری نوێی ساز كرد. بهم قۆناغهی مێژوو دهوترێ شارستانییهتی بهردی كۆن. چاخی بهردین وا دابهش دهكهن: 1 ـ بهردی كۆن: ئهم چاخه نزیكهی 350 ههزار ساڵی خایاند. لهم سهردهمهدا تهوری بهردین و بهردی تیژ ساز كرا. لهم چاخهیه كه دهوترێ مرۆڤ شێوازی له مهیموون دهچوو. پاشماوهی ئهم شارستانییهته له یهك كیلۆمهتریی شاری چهمچهماڵ (له ساڵی 1949دا) له ناوچهیهك به ناوی «بهردهبهڵهك» دۆزراوهتهوه. 2 ـ بهردی ناوهڕاست: لهم دهورانهدا مرۆڤی «نیاندهرتال» بهدی هات كه له ئهشكهوتهكاندا دهژیان. پاشماوهی ئهم مرۆڤ و شارستانییهته له چیاكانی كوردستان له ئهشكهوتی «شانهدهر» دۆزراوهتهوه كه دهكهوێته باشووری چیای «برادۆست»هوه كه زاڵه بهسهر ڕووباری «زابی گهوره» و زۆر له شاری «ڕهواندز»هوه دوور نییه. ئهو ئهشكهوته چوار قات بوو. له قاتی چوارهمدا ئاگردان و خۆڵهمێشی تێكهڵ به ئێسقان دۆزراوهتهوه كه نیشاندهری ئهوهیه كه مرۆڤ ئاگری ناسیوه. ههروهها تهور و ڕنه و ئامێری كونكردن له جنسی بهرد و ئێسقانی مرۆڤی نیاندهرتال دۆزراوهتهوه. ئهم قاته دهگهڕێتهوه بۆ حهفتا ههزار ساڵ پێش له ئێسته. له قاتی سێههمدا بهردی چهخماخ دهبینرێ كه دهگهڕێتهوه بۆ چاخی بهردی نوێ. مێژینهی ئهم قاته هی نزیكهی 3.000 ساڵ پێشه و به «پیشهسازیی برادۆست» بهناوبانگه. له قاتی دووهمدا ههندێ ئامێری چاخی بهردی ناوهڕاست وهك چهقۆ، ڕنه، گورزی بهردی دهبینرێ. ههڵبهت نموونهی ئهم ئاسهوارانه له ههندێ شوێنی تر وهك نزیكهی سلێمانی و چهمچهماڵ و ڕهواندز و بێستوون و باكووری كوردستانیش دۆزراوهتهوه. له قاتی یهكهمدا پاشماوهی وا دۆزراوهتهوه كه نیشان دهدا مرۆڤ ئامێری نوێتر و جۆربهجۆرتری له بهرد ساز كردووه. 3 ـ بهردی نوێ: دهستپێكی ئهم سهردهمه دهگهڕێتهوه بۆ 35.000 ساڵ پێش. لهم چاخهدا، له بهرد و ئێسقانی قۆچ و عاجی فیل ههندێ ئامێری پێشكهوتووتر ساز كرا. به مرۆڤی ئهم سهردهمه دهوترێ «هوموساپینس» و به شارستانییهتهكهی دهڵێن «كرومانیۆن». لێكۆڵینهوه و توێژینهوهی مێژینهناسی پیشانیان داوه كه ناوچهی كوردستان له چاخی بهرددا جێگهی ژیانی مرۆڤه سهرهتاییهكان بووه. كشتوكاڵ مرۆڤی دانیشتووی كوردستان 3500 ساڵ زووتر له ئهورووپا بۆ یهكهم جار قۆناغی ڕاوی تێپهڕاند و هاته قۆناغی كشتوكاڵهوه. لهبهر ئهوهی كه كوردستان كهشێكی لهباری بۆ سهوزبوونی گهنمی خۆڕسك ههبووه ئادهمیزاد نزیكهی 10.000 ساڵ پێش له كوردستاندا هاتووهته قۆناغی كشتوكاڵهوه. ههندێ شوێنهوار و بهتایبهت چوار شوێنی گرنگی مێژینهیی كه له كوردستاندا دۆزراونهتهوه ئهم ڕاستییه دهسهلمێنن: 1 ـ شانهدهر له نزیكی ڕهواندز. تهور و بهردی تیژ، ئامێری پێش له كشتوكاڵی تیا دۆزراوهتهوه. 2 ـ كهریم شار له نزیكی چهمچهماڵ. قوڵنگی بهردین، تهور و بهردی داتاشراو، ئامێری پێش له كشتوكاڵ. 3 ـ مهلفات له نێوان ڕێگهی كهركووك ـ ههولێر. ههندێ ئامێری له بهرد داتاشراو و داس دۆزراوهتهوه. لێره ئهو ئامێرانه دهستپێكی قۆناغی كشتوكاڵ نیشان دهدهن. 3 ـ چهرمۆ له نزیكی چهمچهماڵ له باشووری كوردستاندا. دوانزه قات شارستانییهت دۆزراوهتهوه بۆ نموونه: جامۆڵكهی له قوڕ برژاو، پهیكهری گڵیی گیانلهبهران و سهرهتاییترین ئامێری چنین، ڕادهیهك گهنم و جۆی ڕهق بووهوه، ئێسقانی ئاژهڵ كه نیشاندهری ئاژهڵداریی مرۆڤه سهرهتاییهكانی ئهو سهردهمه بووه، پهیكهری گڵینی ژنێكی دووگیان. به پێی زانیاریی و ئاگاداریی شوێنهوارناسان گوندی چهرمۆ 6700 ساڵ پێش له زایین ئاوا كراوهتهوه. ئهمه كۆنترین گونده كه له جیهاندا ئاوا كراوهتهوه. ههروهها شوێنهوارناسانی ئهمریكی و ئهڵمانی و تورك له ساڵی 1985دا له دهوروبهری ناوچهی ئهرخهنی، له دیاربهكر ماڵێكیان له بنی زهوی دۆزییهوه كه 9000 ساڵ كۆنه. بهمجۆره بهڵگهكان پیشاندهری ئهوهن كه ئادهمیزادی دێرین كوردستانی بۆ ژیان ههڵبژاردووه و له كاتی سهرما و سۆڵهدا پهنای بردووهته ئهشكهوتهكانی و له وهرزه لهبارهكاندا داوێنی چیا و دهشتهكانی ههڵبژاردووه و ههر لهوێش فێری كشتوكاڵ بوو و ئاژهڵداریی كرد و ئامێری له بهرد و ئێسقان و چێو بهكار برد و لهسهر دیواری ئهشكهوتهكان نهخش و نیگاری كێشا و پهیكهری گڵینی ساز كرد و به ئاگر برژاندی و بهو جۆره دهروازهی شارستانییهتی بۆ مرۆڤ كردهوه لهم بهشهی جیهانهدا. دانیشتووانی كۆنی كوردستان له ههزارهكانی چوارهم و سێههمی پێش له زاییندا خهڵكانێك له كوردستان دهژیان كه پێیان دهوترێ قهفقازییهكان یا ئاسیاییهكان و ئهمانه بریتی بوون له كۆمهڵێ هۆز و تیرهی جۆربهجۆر وهكوو گۆتی، لۆلۆ، كاسی، نایری، میتانی، سۆباری و هتد. ئهمانه زۆر جار لهگهڵ دانیشتوانی میسۆپۆتامی به شهڕ دههاتن. لهو شوێنهوار و پاشماوانهی كه له سهردهمی بابلییهكان بهدهست هاتووه زۆر جار باسی ئهم هۆز و خهڵكانه هاتووه و باسی شهڕ و شووڕهكانیان لهگهڵ ئهواندا كراوه. پاشتر له دهوروبهری ههزارهی دووهمی پێش له زایین خهڵكانێكی تر به ناوی هیندوئورووپی یان ئاریایی كه دانیشتووی باشووری قهفقاز و دهوروبهری دهریای ڕهش بوون هاتنه ناوچهكه. دوایی لهو ئاریاییانه خهڵكانێكی نوێتر له ناوچهكهدا سهریان ههڵدا به ناوی ماد. به سهرههڵدانی مادهكان له ناوچهكهدا تهواوی خهڵكانی ئهو ناوچهیه له ناو ئهواندا توانهوه. مهڵبهندی مادهكان له باری جوگرافیای سیاییهوه بهربڵاوییهكی گرنگی ههبوو كه دوایی باسی لێوه دهكرێ. وشهی كورد له مێژوودا نزیكهی 2000 ساڵ پێش له زایین ناوی كورد به شێوهی جۆربهجۆر له لایهن دراوسێكانیهوه له مێژوودا هاتووه. تۆزێ دواتریش له ساڵانی 700 ـ 800ی پێش له زاییندا باسی ماد یان میدییهكان كراوه. له 401ی پ. ز. به بهڵگهوه ناوی كاردۆخ، كاردۆ، كاردوك، كاردوخ سه رچاوه مه کۆی خازر زمان وتاری سەرەکی: زمانی کوردی زمانی کوردی یەکێکە لە لقەکانی زمانە ھیندوئەورووپایییەکان کە ھێندێ بە لقێک لە زمانە ھیندوئێرانییەکان ناوی دەبەن. ھەندێک زمانی کوردیی ھاوچەرخ پاشماوەی زمانی مادەکان دەزانن بەڵام شوێنەواریزمانی پاڵەوی لە زمانی کوردیدا بە شێوەیەکی خۆیا بەرچاو دەکەوێت. دانانی پێناسەیەکی کتوومت بۆ زمانی کوردی و ھەڵدانەوەی لایانە شاراوەکانی ئەم زمانە بە ھۆی نە بوونی سەرچاوەی نووسراوی زمانی کوردیەوە لە چاخە دێرینەکاندا جۆرێک لە ئاڵۆزی و دڕدۆنگی دە ەێنێتە ئاراوە. کوردی دو زاراوەی گرینگی ژوورین(کورمانجی) و ناوەندی(سۆرانی) ھەیە. زاراوەی ژوورین لە ھەولێرەوە بەرەو باکوور ھەتا قەفقاز قسەی پێدەکرێت و کوردیی ناوەندی لە بەشێکی زۆر لە ناوەڕاستی کوردستان بەکاردێت. کوردی سۆرانی زمانی فەرمیی حکومەتی ھەرێمی کوردستانە. [١٦] بارودۆخی کورد کورد لە تورکیا کورد لە ئێران ژمارەی کوردەکان لە ئێراندا ٦ تا ٧ ملیۆن مەزەندە دەکرێ کە زۆرتر لە چوار پارێزگای کوردستان، ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، کرماشان و ئیلام دەژین. پارێزگاکانی خوراسان، ھەمەدان، لوڕستان، گیلان و مازەندەران و چەند پارێزگای تریش کوردی تێدایە. شا عەباسی سەفەوی لە سەدەی حەڤدەھەمدا ژمارەیەکی زۆری کوردی کورمانجی بۆ شەڕ لەگەڵ ئوزبەکەکان لە باکووری خوراسان نیشتەجێ کرد. ئاخێوەری ھەموو شێوەزارەکانی کوردی لە ئێراندا ھەن. لە ئێراندا کوردەکان چەند جار دژ بە حکومەتی ناوەندی شۆڕشیان کردووە. لە ١٨٨٠دا شێخ عوبەیدوڵڵا دژ بە قاجاڕەکان و سمکۆ لە ١٩٢٠ەکان شۆڕشیان کرد کە سەرکوتکران. قازی موحەمەد لە ١٩٤٦ کۆماری کوردستانی لە مەھاباد ڕاگەیاند کە دوای ١١ مانگ ئەویش تێکشکا. لەدوای شۆڕشی ئیسلامیی لە ١٩٧٩دا کوردەکانی ئێران داوای خودموختارییان کرد و بۆ ماوەیەک بە ڕێبەریی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و کۆمەڵە دەسەڵاتی چەند بەشی ڕۆژھەڵاتی کوردستانیان بەدەستەوە بوو بەڵام لەدوای شەڕێکی چەکداریی چەند مانگە حکومەتی ناوەندی دیسان دەسەڵاتی گرتەوە، ھەزاران کورد کوژران و بەندکران و ھیچ لە داخوازییەکانیان جێبەجێ نەکرا. لە یاسای کۆماری ئیسلامیی ئێراندا ھەر کەمینەیەکی زمانی و ڕەگەزی، مافی ھەیە کولتور خۆی ھەبێت و لەپاڵ فارسیدا بە زمانی خۆی پەروەردە بکرێ بەڵام ھەرگیز وانەی زمانی کوردی لە خوێندنگاکان و زانکۆکانی ئێران نەوتراوە. لە دەورەی سەرۆککۆماریی خاتەمیەوە ژمارەیەک ڕێکخراوی غەیرە دەوڵەتیی کوردی و چەند فێرگەی تاکەکەسیی کوردی پێکھاتوون. لە ئێراندا ڕۆژنامە و گۆڤاری کوردی چاپ دەکرێ بەڵام ئازادیی ڕۆژنامەگەری و ئازادیی قسەکردنیان نییە. ھیچ حیزبێکی فەرمی بە پێناسەی کوردییەوە تا ئێستا لە ئێراندا پێکنەھاتووە و ھاوکاریکردن لەگەڵ حیزبەکانی ڕۆژھەڵاتی کوردستان کە دژ بە حکومەتی ناوەندین سزای زیندان و سێدارەی ھەیە. کورد لە عێراق بە پێی ئامارێک کە لە ساڵەکانی پێش ٢٠٠٦ ـدا ئەنجام دراوە ژمارەی دانیشتوانی سێ پارێزگاکەی کوردستانی باشوور دەگاتە ٣ ملیۆن و ٧٦٨ ھەزار کەس، دانیشتوانی پارێزگای سلێمانی یەک ملیۆن و ٧١٥ ھەزار کەسە، دھۆک ٨٦٨ ەەزار و پارێزگای ھەولێریش ملیۆنێک و ٢١٣ ھەزار کەس. کورد لە سووریا وڵاتانی دیکە ئایین وتاری سەرەکی: ئایین لە کوردستان ئیسلام مزگەوتێک لە ھەولێردا ئێستا زۆربەی کوردەکان موسوڵمانی سەربە مەزھەبی شافعین، لە پارێزگاکانی کرماشان و ئیلام و بەشێکی ڕۆژھەڵاتی پارێزگای کوردستانی ئێران شیعەن. لە چەند سەدەی ڕابردوودا دوو تەریقەتی نەقشبەندی و قادری ڕۆڵیکی بەرچاویان ھەبووە لای کوردان. یارسان (ئەھلی حەق) ئێزيدى ئێزيدى خاوهنى ئاينى تايبهتن و زۆربهيان له كوردستانى باشوور له دهڤهرى شێخانى نێوان مووسڵ -دهۆك و دهڤهرى شنگارى سهر سنوورى سوريادا دهژين. ههروهها له بۆتان و پارێزگاى حهسهكه و دهڤهرى عهفرين له حهلهب و ئهلهگهزى ئهرمهنستان و پارێزگاى قارس و ئهردههانى باكوورى رۆژههلاتى توركيادا دهژين. مەسیحییەت و جوو کولتوور مۆسیقا ڕامیاری ناودارانی کورد سیاسەت سەلاحەددینی ئەیووبی، دامەزرێنەرێ ئەییووبیان لە میسر و سووریا قازی موحەممەد، سەرۆکی کۆماری کوردستان. مستەفا بارزانی جەلال تاڵەبانی، سەرۆکێ یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، و سەرۆککۆمارێ عێراق مەسعود بارزانی، سەرۆکێ پارتی دیموکراتی کوردستان و سەرۆکی ھەرێمی کوردستان عەبدوڵڵا ئۆجالان، دامەزرێنەری پەکەکە عەبدولڕەحمان قاسملوو لەیلا زانا وێژە مەلای جزیری شەرەفخان بەدلیسی پیرهمێرد مهحوی نالی گۆران ھونەر و کولتور پەراوێزەکان ↑ V.Minorsky: "review of G. H. Darab translation of Makhzan al-Asrar" 1945 Minorsky, BSOAS., 1948, xii/2, 441-5):"Whether Nizami was born in Qom or in Ganja is not quite clear. The verse (quoted on p. 14): "I am lost as a pearl in the sea of Ganja, yet I am from the Qohestan of the city of Qom ", does not expressly mean that he was born in Qom. On the other hand, Nizami's mother was of Kurdish origin, and this might point to Ganja where the Kurdish dynasty of Shaddad ruled down to AH. 468; even now Kurds are found to the south of Ganja. ↑ Konda Poll gives a figure of about 11.4 million ↑ CIA World Factbook gives about 14 million (18% Kurds out of 76.8 million total population) (2008 est.) ↑ Turkish National Security Council gives about 12.6 million (2008) ↑ Juvenile Nonfiction, “ The Handbook of Middle East ”, Publisher: 21st Century, 2002. pg 144:”About 20 percent of Turkey ’s population is Kurdish.” ↑ Kemal Kirisci, Gareth M. Winrow, “The Kurdish Question and Turkey ”, Routledge, 1997. pg 119: “According to Turgut Ozal there were 12 million Kurds in Turkey . .. Van Bruinessen has argued that a ‘reasonable and even conservative’ estimate for the size of Kurdish population in 1975 was 7.5 millions, which amounts to 19 percent of the population” ↑ Sandra Mackey , “The reckoning: Iraq and the legacy of Saddam”, W.W. Norton and Company, 2002. Excerpt from pg 350: “As much as 25% of Turkey is Kurdish.” ↑ ٨٫٠ ٨٫١ ٨٫٢ “Beverley Milton-Edwards, “Contemporary politics in the Middle East” Polity, 2006. pg 231: “They form a population in all four states, making 23 percent in Turkey, 23 percent in Iraq, 10 percent in Iran and 8 percent in Syria (Mcdowell, 2003, p 3-4).” ↑ Estimate based on 7% of 68,688,433: World Factbook, s.v. Iran; ↑ Estimate based on 15% to 20% of 26,783,383: World Factbook, s.v. Iraq; Encyclopedia of the Orient, s.v. Iraq: Religions and Peoples. ↑ http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3580.htm ↑ ١٢٫٠ ١٢٫١ ١٢٫٢ The Kurdish Diaspora, Institut Kurde de Paris (Paris: Institut Kurde de Paris, 2006), http://www.institutkurde.org/en/kurdorama/. ↑ Lokman I. Meho, The Kurds and Kurdistan: A General Background, in Kurdish Culture and Society: An Annotated Bibliography. Comp. Lokman I. Meho & Kelly Maglaughlin (Westport, CT: Greenwood Press, 2001), p. 4, viewable on Google Books ↑ Kurdiska Riksförbundet i Sverige ↑ Kurds in the UK, BBC News 9 December 2008 ↑ زمانی کوردی لە بریتانیکا |
|
|
|
|
17-03-2012, 03:26 PM
|
بەشداری ژمارە: [37] |
|
سەرپەرشتیاری سکریپت و زمانەکان
|
ده سته كانتان خوش بيت وابزانم پێويست ناكات كه س له گۆگڵ بگه رێت ده ستان خوش
|
|
|
|
|
17-03-2012, 07:13 PM
|
بەشداری ژمارە: [38] |
|
سەرپەرشتیاری بەشی گشتی
|
ئهرستۆ
 ژیانی ئەرستۆ: ئەرستۆ لەساڵی (385) پێش زاینی لەشاری (ئەستاگیرا) كە ناوەكەی تری (ئەستا فرۆ)ی (گریك) لەكەناری دەریای (ئیجە) لەدایك بووەو خێزانەكەی بەیەكێك لەبەناوباگترین خێزانەكانی (گریك) ناسرابوونو بەخێزانە پزیشكەكە ناو دەبران. باوكی ئەرستۆ كەناوی (نیقۆ ماخوس)بوو، پزیشكی تایبەتی پاشایی مەكدۆنی ( ئەمینتاس ) كە دەبێتە باپیری ئەسكەندەری مەكدۆنی وە یەكێك بووە لەهەرە پزیشكە سەركەوتووەكانی ئەو سەردەمەی خۆی، لەو ڕوانگەیەوە ئەرستۆ پەیوەندییەكی پتەو دروست دەكات لەنێوان خۆیو پادشای مەقدۆنیدا كە بەیەكێك لەپەروەردەكارانی ئەسكەندەری مەقدۆنی دادەنرا. ئەرستۆ تەمەنی منداڵبوو كە باوكی لەدەستدا، دوابەدوای مردنی باوكی یەكێك بووە لە ئەندامانی كۆمەڵەی ئەسكیبیادس ی پزیشكی ، بۆچونێك هەیە دەڵێت لە تەمەنی 30 ساڵی دا دەستی كردووە بە خوێندن لە ئەكادیمیای ئەفلاتون ، وە كۆمەلێكی تر دەڵێن لەتەمەنی (18) ساڵیدا پەیوەندی دەكات بەئەكادیمیاكەی (ئەفلاتۆن ) لەئەسینای پایتەختی (گریك)و لەماوەیەكی زۆر كورتدا بەسەر سەرجەم هاوڕێیانیدا سەركەوتن بەدەست دەهێنبێت، ئەرستۆ بۆماوەی بیست ساڵ فێرخوازی ئەفلاتوون بوو، لەسەرەتادا بەكەسێكی زۆر زیرەكو بیر فراوان ناسرا، هاوكات لەبەر زیرەكی لێهاتوویی ئەرستۆ بووە مایەی سەرسورمانو تێرامانی مامۆستا بلیمەتەكەی كە ( ئەفلاتۆن ) بوو، هەربۆیە لای (ئەفلاتۆن) بەشۆڕشی هەستو شۆرشی خوێندنەوە ناوبرا. ئەم بیر فراوانە بلیمەتە ماوەی بیست ساڵ وەك سەربازێك لەئەكادیمیاكەی مامۆستای گەورەی بونگەرایەتی (ئەفلاتۆن )مایەوە، چەندین زانیاری بەنرخ لەو ئەكادیمیایەوە فێربوو، تا ئەو كاتەی كە مامۆستای بیری نوێو زانستو بونگەرایەتی (ئەفلاتون) گیانی لەدەستدا، ئیتر بۆ هەمیشە ئەرستۆ ئەو ئەكادیمیایە جێ دەهێڵێت كە بەماڵی خۆی دەزانی بڕیاردەدات كە ئەسینا جێبهێڵێتو بەرەو ئاسیای بچوك بەڕێبكەوێت دواجار بریاردەدات. پاش ماوەیەكی زۆركەم هاوسەری ژیانی دەستنیشان دەكات، ئەرستۆ دووجار هاوسەر گێری كردووە كە لە هی یەكەمیان كچێكی دەبێت لە هی دووەمیان كورێكی دەبێت ئەرستۆ ژنە یەكەمەكی بە سك پریەوە مرد ئەرستۆ هەر گیز عشقی ژنە یەكەمیەكی لەبیر نە دەكرد وە وەسیەتی كرد كە لە دوایی مردنی لە تەك پیتیاس بینێژن. لە روانگەی لەش و لارەوە ئەرستۆ كورتە بالا و لاواز بوو چاوەكانی بچووك بوون دەم و چاوێكی پانی هەبوو هەمیشە وا ئەهاتە بەر چاو كە بیردەكاتەوە جەستەی زرۆ عبوس و مۆن بوو هە میشە جل و بەرگی رێك بوو لە كاتی قسەكردندا زۆر شاعیرانە ئەدوا. بەلام جار و بار دەمی ئەگیرا ئەرستۆ بە ئەزموون و سەیركدنی لایەنی زانستی و پراكتیكیەكان زیاتر گرینگی بە زانست ئەدا لە كاتێك دا ئەفلاتون ئایدیالیستێكی پەتی بوو . دوای چەند ساڵێك لەمانەوەی ئەگەڕێتەوە بۆ ئەسینای كانگای نوێگەرایەتی، هەر لەئەسینا قوتابخانەیەك لەیەكێك لەیاریگا وەرزشیەكاندا دادەمەزرێنێت، بەڵام لەبەرئەوەی كاتێكی زۆر هەستیاربوو بۆ ئەرستۆ، چونكە پێداویستی دامەزردندنی وەها قوتابخانەیەك ئەستەم بوو بۆ ئەوكاتەی (ئەسینا)، لەبەر هەندێك فاكتەری گرنگی تر بڕیاردەدات لەپاڵ دیوارەكانی یاریگاكەوە، هاوڕێیانو قوتبیەكانی بەپێوە خوێندن بخوێننو پەرە بەخوێندن بدەن، دواتر لەبەرئەوەی ڕێچكەی ڕێبازەكەی ئەرستۆ زۆر پەلی هاویشتو قوتابیەكانی زۆر كاراو بلیمەت بوون، ئەرستۆ دامەزرێنەری قوتابخانەی رێ پێوەكان بوو قوتابخانەكەی ئەرستۆ ناونرا فەلسەفەی خوێندن بەپێوە كە ناودەبرا بە (لیسیۆم). شۆڕشەكەی ئەرستۆ زۆری نەخایاند، كە لەلایەن خەڵكی ئەسیناوە بەبێباوەر ناوەزەدكرا، دواجار سزای مەرگی بۆ دەرچوو، هەربۆیە بۆئەوەی كە زیانی پێنەگات بڕیار دەدات قوتابخانەكەی ڕادەستی یەكێك لەقوتابیەكانی بكات كە ناوی (پاوفرا ئەستۆس ) بوو، دوای ئەوەی ئەسینا بۆجاری دووەم جێ دەهێڵێت لەشاری (خلسیس) كە دەكەوێتە نزیك یەكێك لەدورگەكانی وڵاتی (گریك ) كە ناوی (ئوبا)یە نیشتەجێ دەبێت، تا دواجار لەساڵی (322) پێش زاین، بەهۆی نەخۆشیەوە كۆچی دوایكرد . نوسینەكانی ئەرستۆ سەدان بەرهەمن هەندێ نوسەری دێرین پێیان وایە كە ئەرستۆ چوارسەد كتێبی داناوە ، وە هەندێكی تر وای بۆ دەچن كە هەزار كتێبی داناوە بەڵام ئەو بەرهەمانە بەش بەش ماونەتەوە ، بەرهەمەكانی ئەرستۆ زیاتر لە چوار بواردا خۆی دەنوێنێ كە ئەمانەن: 1-بەرهەمە لۆژیكیەكان: ئەویش خۆی لەم جۆرە بابەتانە دەنوێنێ ( جۆرەكان ، بابەتەكان ، سەرەتا ، ڕاڤەكردنی یەكەم ، ژیربێژی ، هەڵەی سۆفیستەكان و ... هتد ) 2-بەرهەمە زانستیەكانی ( فیزیك ، دەربارەی ئاسمان ، گەشەو لەناو چون ، دیاردەی كەش و هەوا ، مێژووی سروشتی ، دەربارەی ڕۆح ... و هتد) 3-بەرهەمە ئستاتیكیەكان ( هونەری وتاردان ، هونەری هۆنراوە و ... هتد) 4-بەرهەمە فەلسەفیەكان ( ئاكار ، ڕامیاری ، میتافیزیا ) یەكێك لەفەلسەفە زۆرگرنگەكانی ئەرستۆ ئەوەیە كە دەڵێت:" سروشت جێگیرەو گۆڕانی بەسەردا نایەت". پێناسەی فەلسەفە لای ئەرستۆ : (ئەرستۆ)ش بەم جۆرە پێناسەی فەلسەفەی كردووە، كە خۆشەویستی بێ بۆ دانایی. دیارە (ئەرستۆ) تەنها لە رووی زمانەوانیی گریكییەوە توانیویەتی لێكدانەوە بۆ فەلسەفە بكاو پێناسەی بۆ بكا، چونكە لەو سەردەمەدا ئاستی زانستیو زانیاریی گریكەكان هەر ئەوەندە بووە. بەڵام ئیمڕۆ، لەبەر ئەوەی زانستو زانیاریی زۆر لەو سەردەمەی (ئەرستۆ) زیاتر كەڵەكە بووەو كەوتۆتە بەردەست، ئەو پێناسە كۆنە، كۆن بووەو پێناسەی نوێ بۆ فەلسەفە دەبێ هاوسەنگ بێ لەگەڵ ئەم سەردەمە نوێیەدا، كه پڕ بووە لە رێبازو یاسای لۆجیكیو كەڵەكەی زانینو زانیاریو زانستیو ئەزموونو پراكتیكو تەكنۆلۆجیا. واتە ئیمڕۆ فەلسەفە لە بریی ئەوەی تەنها خۆشەیوستی بێ بۆ دانایی، دەبێ بەرهەمهێنانی دانایی بێ. بە پێی قۆناغە یەك بە دوای یەكەكانی بەرەوپێشچوونی فەلسەفە، بابەتەكانی فەلسەفە بەم شێوەیە هاتوون: گەوهەرو سەرچاوەی گەردوون. داهێنەرو داهێنراو. خەسڵەتەكانی داهێنەر. پرسیار لە مەبەستی بوونی مرۆڤ؟ نیشانەكانی سەلماندنی بوونی داهێنەر. پرسیار لە بوون، لە بوونەوەر، لە رەوشتو لە چاكە، لە زانینو لە جوانیو لە راستی؟ خودی راستی چییە؟ چۆنو بۆچی چاك لە خراپ، چاكە لە خراپە، راست لە ناڕاست جیادەكەینەوە؟ چۆن بیردەكەینەوە؟ بیركردنەوە چییەو دانایی چییە؟ بە زانین هەموو شت دەزانین؟ چۆن دەزانین، كە دەزانین؟ دیارە هەر لە كۆنەوە، زۆربەی قوتابخانە فەلسەفییەكان، بۆ ئەو پرسیارانەی سەرەوە، یان روانگەی ئایینییان هەبووه، یاخود روانگەی زانستی. بەڵام گرنگ ئەوەیه به هەر روانگەیەك بێ، فەیلەسووفەكان پرسیاری زۆر گەورەو گرانیان لەبارەی سرووشتی ئەو بیرو بۆچوونانەوه ورووژاندووەو خستۆتە روو . پەیوەندی نێوان فەلسەفەو پەروەردە لای ئەرستۆ : "ئەرستۆ"ش لە كتێبەكەیدا "سیاسەت" پەیوەندییە پتەوەكەی نێوان فەلسەفە و پەروەردەی روونكردۆتەوە ، كتێبەكە لە فەسڵە پەروەردەییەكانیدا پراكتیكی دیدە فەلسەفیەكەیەتی ئەرستۆ لە نوسینەكانی لەژێر كاریگەری ئەفلاتوندا دەردەكەوێ ، رەنگە ئەوەش لەوەدا خۆی دەربخات كە هەردووكیان وەك ئەركێك لە ئەركەكانی دەوڵەت بۆ پەروەردە دەڕوانن ، لەبەر ئەوە دەبینین هەردوكیان تووڕەن لە ئاست نەبوونی سیستمێكی پەروەردەیی گشتی یەكگرتوو لە ئەسینادا ، داوای ئەنجامدانی شۆڕشێكی گشتگیریان لە رێبازەكانی پەروەردەی نەوەی ئایندەی ئەسینیەكاندا كردووە . ئەرستۆ وەك لقێك لە سیاسەت بۆ پەروەردە دەڕوانێ و بۆ سیاسەتیش وەك هونەری ئاراستەكردنی كۆمەڵگە دەڕوانی بە شێوەیەك كە مەزنترین خێر بۆ مرۆڤایەتی بەرهەم بهێنێ ، تێبینیكراوەكە ئەرستۆ فەلسەفە دابەش دەكات بۆ ((فەلسەفەی تیۆری و فەلسەفەی عەمەلی ، سیاسەتیش كایەیەكە لە كایەكانی فەلسەفەی عەمەلی "كردەكی" )) . ئەرستۆ تێبنی ئەوەی كردووە كە سەركەوتنی سیاسەتمەداران لە هەوڵەكانیاندا لەسەر بوونی ئەو ماددە چاكە وەستاوە كە مامەڵەی لەگەڵدا دەكەن ، واتە بوونی گەلێكی چاك بەمەش كار یەكەمی سیاسەتمەدار بووە بەئامادەكردنی هاوڵاتیان ئەركی پەروەردەش پێگەیاندنی ئەم جۆرە كۆمەڵەیە لە هاوڵاتیان . پەروەردە بە تیۆرە فەلسەفیەكانی ئەرستۆ كاریگەر بووە ، بەسوودمەندی دەزانین لێرەدا ئاماژە بە هەندێك لەم شوێنەوارانە بكەین :. 1-دیدی فەلسەفی ئەرستۆ دەربارەی مرۆڤ شوێنەواری لە پەروەردەدا بەجێهێشتووە ، بۆ ئەوە رۆیشتووە كە مرۆڤ لە دەروون و جەستە پێكهاتووە دەروونیش لەسێ هێز پێكدێت : رووەكی و ئاژەڵی و عاقڵمەند ، مرۆڤیش بەعەقڵ لە ئاژەڵ جیادەبێتەوە . ئەم ئیمتیازەی ئەرستۆ بە مرۆڤی بەخشیوە هانیداوە بۆ جەختكردنە سەر گەشەی فەزیڵەتە عەقڵیەكان ، ئەوەش بەو پێیەی چەند بەهایەكی باڵای رەفتاری مرۆیین . لێرەوەیە گرنگیدان لە لایەنی عەقڵی لە پەروەردەدا لەبەر ئەوەی لایەنی گرنگی كەسێتی مرۆڤە . 2-ئەرستۆ بڕوای بە پرنسیپێكی فەلسەفی هەیە كە پێی وایە بیركردنەوە پڕۆسەیەكی چالاكانەیە و لەبن نایەت ، لوتكەی ژیانی عەقڵیە و بەسەر بەخۆیی لە جەستە كاری خۆی دەكات ، ئەم تێڕوانینە یاریدەی نەمركردنی ئەو بیرۆكە فەلسەفیەی كرد كە قسە لە دوانەیی "پنائیە"سروشتی مرۆیی دەكات ، واتە ئەوەی كە مرۆڤ لە عەقڵ و جەستە پێكهاتووە ، ئەم تێڕوانینە لەپەروەردەدا رەنگیداوەتەوە كە وایلێكردووە بەلای گرنگیدان بە لایەنی عەقڵیەكاندا بچێت . 3-فەلسەفەی ئەرستۆ ئامانجی گرنگیدان بە فەزیڵەت و چاكە بەشەریەتە جیاوازەكانە ، فەلسەفەكەی فەزیڵەی بەشێوەیەك دابەشكردووە كە هاوبەرامبەری هێزەكانی دەروونی مرۆییە و ئەم دابەشكارییە لە پەروەردەدا رەنگیداوەتەوە و لەبەر ئەوە دەبینین ئەرستۆ بڕوای وایە كە نەفسی رووەكیانە هیچ فەزیڵەتێكی لێوە سەرچاوە ناگرێت و لەبەرامبەر ژیانی منداڵیدایە ، لێرەوە دەرك بەهۆكاری بیروباوەڕی ئەرستۆ دەكەین سەبارەت بەوەی پەروەردە لەرێگەی پێكهێنانی نەریتە چالاكەكانەوە ، دەبێ پێش پەروەردەی عەقڵ بكەوێ ، لەبەرئەوەی ئەو پەروەردەیە كە لەگەڵ منداڵاندا گونجاوە ، لەرێگەی نەریتەكانەوە بەها باڵاكانی ژیان لەعەقڵی ئەو منداڵانەدا لەسەرەتاكانی منداڵیانەوە نەخش دەبێت . سەبارەت بە نەفسی ئاژەڵیانەش یەكێكی دیكەیە لەو نەفسانەی فەزیڵەی لێوە بەرهەم نایەت مەگەر لەژێر سەرپەرشتی و رابەرایەتی ئەو هێزە قسەكەر و فەزیڵەتانەوە بەڕێوە بچێت كە لێوەی دەردەچی و بریتین لە جوامێری و فریاكەوتن و فەزیڵەتە عەقڵیەكان لە هێزە قسەكەرەكانەوە سەرچاوە دەگرن . ئەم دیدە فەلسەفیە كاریگەری لەسەر پەروەردە هەبووە بەوەش بووە بە پەروەردەیەك كە عەقڵی مرۆڤ ی كردووە بە ئامانج و مەبەست و گەشە بە فەزیڵەتە عەقڵیەكانی دەدات و ئەم جۆرەش لەپەروەردە لای ئەرستۆ فەیلەسوفەكان دەگرێتەوە هاوڕێیەتی لای ئەرستۆ : ئەرستۆ هاورێیەتی بۆ سێ بە شەوە پۆلین دەكرد *هاورێیەتی لەسەر بنەمایی بەرژەوندی كەسی *هاورێیەتی بۆ چێژ و هونەر كاری *هاورێیەتی خاترخوازی هاورێیانە ئەرستۆ بەلای ئەوە باشترین جۆری هاورێیەتی جۆری سێهەمیانە كە زۆر دەگمەنە . دادپەروەری لای ئەرستۆ : بەشێكی زۆر لەفەیلەسوفان, ولەناویاندا ئەرستۆ, دادپەروەری بەگرنگترین بەشی ئەخلاق دەزانن, ولەهەمان كاتدا ئەوان دڵنیامان دەكەنەوە كە مەیدانی ئەخلاق فراوانترە لەمەیدانی دادپەروەری. ئەفلاتونو ئەرستۆ هەردووكیان عەدالەت بەچاكە (فەزیلەت)ێكی تایبەتی دەناسێنن كە دەبێت لەچاكەی گشتی جیابكرێتەوە, ئەمەش ئەو جیاكاریەیە كە ئەمڕۆ لەفیكرو فەلسەفەدا دەبینرێت. بۆ نموونە, ئەگەر بڵێین هەندێك كار وەكو كوشتن نادروستو خراپە, هەرچەندە ناڵێین كوشتن بێ ویژدانییە یان نا دادپەروەرییە, بەڵكو دەڵێین كوشتن خراپەیەكی ڕەهایە. سیستەمی ئەخلاقی دەبێت چوارچێوەیەكی دیاریكراوی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو ڕەوشانەدا هەبێت كە لەناویاندا تووشی بەرژەوەندی ناكۆك یان دژ دەبین, بەڵام چارمان نییەو دەبێت وەڵامی تایبەتیمان بۆ هەر پرسیارێك هەبێت كە كەسەكان دەبێ چیبكەن. مەبەست لەو وەڵامانەیە كە دەكەونە ناو مەیدانو پرسی عەدالەتەوە. چەمكی دادپەروەری هەتا وردترو ڕۆشن تر پێناسە بكرێت, سوودمەنتر دەبێت. دوو جیاوازی بونیادی كە پەیوەندارە بەعەدالەتەوە, سنوورداریو فراوانی ماناكەی دیاری دەكەن. یەكەمین جیاوازی بریتییە لەو جیاوازیەی كە ئەرستۆ لەدەفتەری پێنجەمی ئەخلاقی (چاكەدا) لەنێوان دادپەروەری دابەشكردنو دادپەروەری قەرەبووكردنەوەدا باسی دەكات. دادپەروەری دابەشكردنی مەبەست لەدابەشكردنی دارایییە لەنێوان ئەندامانی یەك كۆمەڵدا. ئەرستۆ بڕوای بە بنەمای بڕیاردانی ئەو بیروباوەڕە هەیە كە دەبێت لەگەڵ بوونەوەری هاوشێوەدا وەكو یەك رەفتاربكرێت, ودەڵێ دابەشكردنی داراییو كاڵاكان یان دەبێت بەپێی شایستەیی بێت یان بەپێی هەق, ئەو كەسانەی كە شایستەی بەشی یەكسانن دەبێت بەشی یەكسانیان بەربكەوێو بەپێچەوانەشەوە, كەسانێك كەشایەنی بەشی نایەكسانن دەبێت بەشی نایەكسان, بەپێی شایستەیی هەقی نایەكسان وەربگرن. عەدالەتی قەرەبووكردنەوە پەیوەندی بەو بابەتانەوە هەیە كە لەئەنجامی مامەڵەی نێوان خەڵك پەیدادەبێ, وەكو دانوستاندن لەبازار یان لەشێوەكانی ئاڵوگۆڕی دوولایەنەو هەموو پەیوەندیو دەرگیریەكانی مەدەنیو جەزایی (سزایی). دادپەروەری قەرەبووكردنەوە گرنگی دەدات بەیەكسان كردنی ئامانجی كاری بەویژدانو كاری بێ ویژدان. مافناسی (وڕاستی ناسین)و چاكە لەبەرامبەر چاكەدا بەلایەنە گرنگەكانی دادپەروەری قەرەبووكردنەوە دەژمێرێ. دووەمین جیاكردنەوە پەیوەندی هەیە بەو بابەتانەی (زەمینانەی) كە دادپەروەری تیا دەركەوێ. دادپەروەری یان لەنێوان تاكەكاندایە, یان دەربارەی دامودەزگا گشتیو كۆمەڵایەتییەكانە, دادپەروەری بەشێكە لە فەزیلەتو چاكەی تاكو كاریگەریو دڵنیایی لەسەر كارو ڕەفتاری كەسەكان دادەنێ. لەئاستی گشتیو دامەزراوەكانیشدا, دادپەروەری لەپێكهاتەی سەرەكی كۆمەڵگادا دەخرێتەڕوو, واتە لەنیهادو زەمینەكانی كۆمەڵایەتی, ئابووریو سیاسی. مەسەلەی دابەشكردنی سامانو بەرژەوەندیو هەلەكان, زەمینەیەكی كۆمەڵایەتی گرنگە سەبارەت بەدادپەروەری كە لەباسو تیۆرەكانی ئەم سەردەمەدا بەزۆری ئامادەیی هەیە. بەپێی ئەم ئاڕاستەیە (پرسی دابەشكردن) لەئامانجی هەر تیۆریەك دەربارەی عەدالەت دەبێت بڕیاردانی بنەماو یاسای وا لەخۆی بگرێت كە هەركەسێك بەهۆیانەوە بتوانێ بەهرەمەندی بەدەست بهێنی. لەبەرئەوەی كە ئەم ئاڕاستەیە پەیوەندی بەشایستەیی دەروونی كەسەكانەوە هەیە, بۆیە پرسی دشوار دەبێتە نادیار بوونی ئەو شتەی كە لەمامەڵەی كەسێكدا دەرئەكەوێ. بۆ زاڵ بوون بەسەر ئەم دژوارییەدا, فەیلەسوفان دەربارەی پێویست بوونی هێنانەدی پرسی فەلسەفی (واتە چی بوونی ناوەڕۆكی عەدالەت) بەڕێكەوتن گەیشتوون. لەدیدگای مێژووییدا, بۆ وەرگرتنی وەڵامی ئەو پرسیارە دەبێت سوود لەدوو ئاراستەی جیاواز وەربگرین. یەكێك لەوان هەوڵدانە بۆ پەیداكردنی وەڵامی مەبەست لەزەمینەی یاسا سروشتییەكاندا. وئاراستەی دووەم لە (هەلومەرجی دادپەروەری)دا پەیدا دەبێت, كە داڤید هیۆم گرنگی پێداوە. باسو تیۆرەكانی هاوچەرخ بۆ دادپەروەری لەم دوو ئاڕاستەیەدا (واتە مافی سروشتی, هەلومەرجی دادپەروەری) پێشڕەوییان كردووە. پرسی دانیشتوان لای ئەرستۆ : بەلای ئەرستۆوە دەوڵەتی نموونەیی ئەو دەوڵەتەیە كە ژمارەی دانیشتوانی گونجاوی هەیە لەگەڵ ڕووبەرەكەی وخێزان رۆڵی سەرەكی لە پێگەیاندنی نەوەكانیدا دەبینێت بە پێچەوانەی ئەفلاتون بۆ چۆنایەتی دانیشتوان بڕوای بە پەروەردەیی خێزانی نەبووە ،بەلای ئەرستۆوە تاك یەكەی بنچینەیی پێكهاتەی كۆمەڵگە نیە بەڵكو خێزان بناغەی كۆمەڵگەیە چونكە تاك بە سروشت ئاژەڵێكی مەدەنیە لە بارەی چۆنایەتی دانیشتوانەوە پێی وابووە كە خێزانی ئاسایی بریتیە لە ژن ومێرد ومناڵەكانیان وكۆیلەكانیان ،دەبێت پیاو سەركردایەتی خێزان بكات چونكە پیاو خاوەنی ئەقڵی تەواوو ووردبینی وباشترین بۆچوونە لە رووی چەندایەتیشەوە هەر ووڵاتێك ئەگەر لە قەبارەی ئاسایی خۆی دەرچوو خەسڵەتەكانی دەوڵەت لەدەست دەدات وە توانای خۆ بژێوی نابێت ,ئەمن وئاسایشی كۆمەڵگەش لە ژێر كاریگەری دوو هۆكاردا تێكدەچێت كە بریتین لە زۆر بوونی گروپێك لەشاردا لە بەرامبەر كەمبوونەوەی گروپێكی مرۆیی تردا وهۆكارەكەی تریش كەمبوونەوەی ژمارەی دانیشتوانە لە ناكاو بە هەر هۆیەكەوە بێت ،رەنگە ئەم بۆچوونەی ئەرستۆ بە هۆی ئەو جەنگ ونا ئارامی وشەڕو بشێویە بووبێت لەسەردەمی ئەودا لە زۆربەی شارە یۆنانیەكاندا بەرپا بوو بوون ، بۆیە بەلای ئەرستۆوە دانانی دەستورێك بۆ رێكخستنی دانیشتوان یەكێكە لە پێویستیەكان ولەگەڵ هەر گۆڕانێكیشدا بەلای ئەمەوە دەبوو دەستورەكە بگۆڕێت( ) ،بۆ نمونە بەلای ئەرستۆوە هەتا رێگە لە راپەرین وشۆڕش ونا ئارامی بگیرێت پێویستە بیر لە بەشكردنی خۆراك وداهاتی كۆمەڵگە بكرێتەوە لەگەڵ ژمارەی دانیشتوان ولە پێناو دەوڵەتێكی نموونەیی دا پێی ڕەوابووە كە ئەم شتانە بكرێت : 1.لەبار بردنی منداڵ پێش لە دایك بوون 2.كوشتنی منداڵ پاش لە دایك بوون ئەگەر كەم و كورتی هەبوو. 3.قەدەغە كردنی هاوسەرگیری لە سەروی 55 ساڵی 4.بۆ هەر شارێكی نموونەیی دانیشتوانەكەی لە (100000) سەد هەزاركەس زیاتر نەبێ چونكە بوونی منداڵ و نەوەی ناتەندروست لەئەنجامی هاوسەرگیری ناتەندروست بەگران لەسەر كۆمەڵگا ڕادەوەستێ ئەگەر وانەكرێت باری هاوسەنگی ویەكسانی نێوان دانیشتوان وخۆراك درووست دەبێت وچینێكی برسی وهەژار پەیدا دەبێ ودەوڵەت ناتوانێت رێگەی شۆڕشیان لێ بگرێت بۆیە ئەرستۆ زۆر توند بووە لە دیاری كردنی ژمارەی دانیشتواندا لە هەندێك باردا بە زۆر سەپاندوویەتی ،جگە لەوەی وەكو مامۆستاو رێپیشاندەرێكی ئەسكەندەریش هاندەر بووە بۆ پەلاماردانی رۆژهەڵات وبە كۆیلە كردنی دانیشتوانەكەی هەتا خزمەتی دەوڵەتە شارەكانی یۆنانی پێ بكەن وهەروەكو ئاماژەمان پێكرد كۆیلەشی بە بەشێك لە تەواوكەری خێزان داوەتە قەڵەم . ئەدەب و بەهاكانی ئەدەب لای ئەرستو: تێڕوانینی ئەرستۆ بەرامبەر بە ئەدەب و بەهاكانی ئەدەب جیاوازییەكی زۆری هەیە لەگەڵ تێڕوانینی فەیلەسوف و رەخنەگرانی سەردەمی خۆی، ئەوە گوومانیش لەوە ناكرێت كە لەگەڵ ئەرستۆدا رەخنە بەشێوەیەكی فەرمی دەستیپێكردوە، چونكە ئەرستۆ یەكەم كەس بووە كە كتێبێكی رەخنەیی نووسیوە، هەربۆیەش بە یەكەم رەخنەگر دادەنرێت، دیدو تێڕوانینی ئەرستۆ بەرامبەر بە ئەدەب دید و تێڕوانینێكی ڕاستەقینەیە و ئەرستۆ پێی وایە كە ئەدەب گرنگییەكی زۆری هەیە بۆ ژیانی مرۆڤ هەر ئەدەبیشە دەتوانێت گوزارشت لە ڕاستەقینەی مرۆڤ و دەوروبەری بكات، هەروەها لەدیدی ئەرستۆدا ئەدەب پڕیەتی لە شتە جوانەكان و راستەقینەییەكان و بەها مرۆییەكان، كاتێكیش ئەرستۆ دەیەوێت وەڵامی هەموو ئەوانە بداتەوە كە وا دەبینن ئەدەب سودی بۆ مرڤ نییەو پێیانوایە ئەدەب تەنها شتی خەیاڵییەو لاساییكردنەوەو چەند شتێكی تێدایە كە سودێكی ئەوتۆیان نییە، ئەرستۆ وەڵامی هەموو ئەوانەی داوەتەوە هەم وەك رەخنەگرێك و هەم وەك فەیلەسوفێك دیدو تێڕوانینی خۆی لە هەمبەر ئەدەب و گرنگیی ئەدەب دەربڕیوە. تیۆرییەكانی ئەرستۆ لەسەر دیموكراتی: هەڵبەتە ڕۆشنبیران و فەیلەسوفەكانی كۆن و نوێ هەریەكە بەشێوەیەك لە شێوەكان باسی دیموكراتی و بنەماكانی دەكات، هەر بۆ نموونە (ئەرستۆ- Aristo) ئەو پێی وابووە كە (ئازادی) گرنگترین فۆرمە بۆ دیموكراتی و ئەو دەڵێت كە (ئازادی) مافی هەمووانە و هەمووان دەبێت بەشداری لە تەواوی حوكم و دەسەڵاتدا بكەن و پۆستەكان هی هەمووان بێت و دەبێت هەمووان حوكم لەو پۆستانەدا بكەن. تیۆرییەكانی (ئەرستۆ) كە بە (Aristotele) ناسراوە خۆی لە چەند خاڵێكدا دەبینێتەوە بۆ پێناسەی فۆرمی (ئازادی) كە ئەوانیش: 1/"ئەوتۆنۆمیا- Autonomid یان Autonomie" كە ئەویش حوكمی خۆیی یان بە حوكمی زاتی ناوزەد دەكرێت، كە دەڵێت: "هەركەسێك پشكی خۆی هەیە لە یاسادا وەك زات و مافی ڕاستەوخۆ بەشداری هەیە لە یاساكەدا". 2/بەشێكی تری یا مەرجێكی تری (ئەرستۆ) بۆ (ئازادی) "ئەوتۆختۆنیا- Autochtoind"یە بەو واتایە دێت كە "گەل" لە كۆنەوە لە شوێنێك دەژێت كە ئەویش خاكی خۆیەتی و لەسەری نیشتەجێیە و هەر لەسەر ئەو خاكەش لەدایكبووە، بەواتای ئەوەی كە "ئەوتۆختۆنیا"یەش بەشێكی تری تەواوكەری ئەو ئازادییەیە كە "ئەرستۆ" پێیوایە دەبێتە تەواوكەری دیموكراتی. 3/مەرجێكی تری تەواوكەری (ئازادی)یەكەی ئەرستۆ بە "ئەوتاركیا یان ئەوتاركی- Autarkie- Autarkia" ناسراوە كە ئەمەش دەبێتە تەواوكەرێكی تری دیموكراتی و بەواتای ئەوە دێت كە پێویستییەكانی گەل دەبێت خۆی خەمی بخوات و بە دەستی بهێنێت و خۆی پشت بەخۆی ببەستێ. ئەرستۆ دەڵێت: "ڕاستە لە سەرەتادا پشت بە كلتوور و شتەكانی خۆی نابەستێ و واز لە هەمووی دەهێنێت، بەڵام بۆ بەدەستهێنانی ئازادی دەبێت بەتەواوی پشت بە خۆی ببەستێ و خۆی تەواوكەر و هەوڵی بەدەستهێنانی پێداویستییەكانی بێت، بەمەش گەل مەرجێكی تری گرنگ بۆ بەدەستهێنانی ئازادییەكانی فەراهەم دەكات كە ئەوەش بە تەواوكەرێكی تری دیموكراتی لە قەڵەم دەدرێت. ئەو سێ خاڵەی سەرەوە بەشێكبوون لە تیۆرییەكانی فەیلەسوفی بەناوبانگ "ئەرستۆ" لەسەر دیموكراتی. تیۆرییەكانی ئەرستۆ لەسەر دەستوورە سیاسییەكان : ئەرستۆ لە كتێبی (سیاسەت)دا دەستوورە جیاوازەكانی باس دەكات و دەڵێت باشترین دەستوور ئەنجامی باشترین بۆ چوونە و لێك گەیشتن و بەختەوەریش لە باشترین بۆچوونەوەیە , باشترین بەختەوەریش باشترین مرۆڤی سیاسی بەرهەم دەهێنیت . وە بە سیاسی بوونی سروشتی مرۆ ڤ نابێت لە یاد بكرێت, چونكە مرۆڤ هەر لە سەرەتای دروست بوونیەوە سیاسی بووە ( مرۆڤ ئاژەڵێكی سیاسییە) كە دەستوری داڕشتووە و حەزی لە بەختەوەری ,ئازادی , لە دۆزینەوەی نهێنی ,لە تێگەیشتن لە زانستەكان كردووە كە بە هۆی ئەمانەوە هەوڵی بە دەست هێنانی فەزیلەتی داوە . بەڵام تا ئێستاش مرۆڤ لە بەشی سیاسییانەی خۆی نەگەیشتووە . بە ڕای ئەرستۆ ڕۆحی مرۆڤ لێپرسراوە لە ژیانی وە ڕۆحیش پێكهاتووە لە بەشی ئەقڵی و نا ئەقڵی ( بەشی عەقڵی تواناو هزر وحیكمەت و پراكتیكە ) . نا ئە قڵانیەكەش سۆزوو ئارەزوو دەگرێتەوە ، عەقڵانیەكەش كاریگەری هەیە لە سەریان . هەندێك جار بە ئاسانترین لێكۆڵینەوە لە سرووشتی مرۆڤ تێ دەگەین كە لە كاتە نادرووستە كاندا سۆز ئیش لە ئەقڵ دەكات ( نا عەقڵی ) وە لە كاتە درووستە كاندا عەقڵ بڕیار دەدات بەسەر سۆزوو ئارەزوودا . لە گەڵ هەموو ئەمانەشدا پەروەردە یەكی سیاسیانە ئەقڵێكی بە ئەزموون درووست دەكات ( هیچ شتێك لە عەقڵدا نی یە ئەگەر پێشتر هەستی پێ نەكرابێت یا ئەزموون نەكرابێت), سەرچاوەكان: 1-مێژوی هزری سیاسی لە ڕۆژئاوا/ د.كمال پولادێی وەرگێڕانی سیروان جبار زندی و ئازاد وەڵەدبەگی/بەرگی یەكەم چاپی 2005 /چاپخانەی موكریانی. 2—بەسەرهاتی فەلسەفە سوكرات ، ئەفلاتون ، ئەرستۆ/ ویل دۆرانت / وەرگێڕانی عوسمان ئەحمەد /خانەی چاپ و بڵاوكردنەوەی چوارچرا . 3-سایتی شەفەق 4-سایتی شانۆ مەگەزین 5-سایتی رۆژنامەی كوردستانی نوێ 6-مەكۆی خۆشەویستی بۆ كورد 7-سایتی كڵاو رۆژنە 8- یانەی كورد ماكس 9-سایتی شوانی 10- سایتی كورد بلوگەر 11- سایتی كورد پلەیس |
|
|
|
|
22-03-2012, 05:27 PM
|
بەشداری ژمارە: [39] |
|
سەرپەرشتیاری بەشی گشتی
|
ناپلیۆن بۆناپارت
ناپلیۆن له ساڵی 1769 له دوورگهی كۆریسكای ئیتالیا له بنهماڵێكی خانهدان له دایك بوه ، 5 ساڵ بهر له لهدایك بوونی ناپلیۆن ئهو دورگهیه لهلایهن فهڕهنساوه داگیركراوه. له تهمهنی 9 ساڵیدا چووهته قوتابخانهیهكی سهربازی و له ساڵی 1784 پهیوهندی به كۆلێژی جهنگییهوه كردوه، بههۆی زیرهكی و لێهالتوویهوه لهماوهی ساڵێكدا ئهو كۆڵیژهی تهواكردوه، له كاتێكدا ماوهی خوێندن تیایدا دوو ساڵ بووه، ههربۆیه له تهمهنی 16 ساڵیدا له سوپای فهڕهنسادا بووهته ئهفسهر. ههڵایسانی شۆڕشی فهڕهنسیو روخانی سیستمی پاشایهتیو هاتنه كایهی سیستمی كۆماری له ساڵی 1793دا ههلێكی باش بووه بۆ دهركهوتنی ناپلیۆن بهتایبهت كاتێك فهڕهنسیهكان گهمارۆی شاری تۆلۆنیاندا كه لهلایهن بهریتانیاوه داگیركرابوو ، ناپلیۆن لهو پڕۆسهی گهمارۆدانهدا لێهاتووی خۆی پیشانداوهو سهرپهرشتی هێزی تۆپهاوێژی كردوهو بهوپهڕی دڵسۆزیهوه جهنگاوه، ههر ئهمهش وایكردوه كه ناوبانگێكی زۆر پهیدا بكات. پاشان ناپلیۆن كراوهته سهركردهی سوپای فهڕهنسا له ئیتالیاو بههۆی ئهو سهركهوتننانهی كه له بهرهی ئیتالیا له نێوان ساڵانی 1796_ 1797 بهدهستی هێناوهو وهك پاڵهوانێكی نیشتیمانیی گهڕاوهتهوه بۆ وڵاتهكهی، پاشان بهمهبهستی لهناوبردنی رێگای بازری نێوان بهریتانیاو هیندستان ناپلیۆن به سهركردایهتی سوپای وڵاتهكی میسر داگیر دهكات ، بهڵام دوای ئهوهی له جهنگی عهكادا شكست دههێنێت دهگهڕێتهوه بۆ فهڕهنسا. ناپلیۆن له ساڵی 1799 له كۆدهتایهكی سهربازیدا بهشداری دهكات و دوای ئهوهی حكومهتیكی نوێ پێكدههێنرێت دهكرێته راوێژكاری یهكهمی وڵاتهكهیو بۆماوهی 15 ساڵ نازناوی راوێژكاری دهبێتو پاشان خۆی وهك ئیمبراتۆر دهناسێنێت . له ساڵی 1805 دا جهنگ دژی ههر سێ زلهێزی ئهو كاتهی جیهان بهریتانیاو نهمساو روسیا بهرپا دهكات، ههرچهنده له جهنگی ئوسترلتیندا نهمساو روسیای شكست پێهێناوه، بهڵام له 1806 دا روسیا سوپای فهڕنسا تێكدهشكێنێت ، دوای ئهوهی روسیا ئاماده نابێت ببێته ئهندامی ئهو هاوپهیمانیهتهی كه ناپلیۆن دروستیكردبوو، له ساڵی 1812 دا ناپلیۆن هێرش دهكاته سهر روسیا، ههرچهنده بهشێكی زۆری ولاتی روسیا داگیر دهكات بهڵام سهرماو برسیهتی ههرهس به سوپاكهی ناپلیۆن دههێنێتو نزیكهی 25 ههزار سهربازی ئهو سوپایه گیان له دهست دهدهن. لهساڵی 1814 دا ناپلیۆن له جهنگی وا (ترلۆدا) شكستێكی گهوره دهخوات و ناچار دهكرێت دهست له پۆستهكهی بكێشێتهوهو نهفی دهكرێت بۆ دورگهی ئهلبای كهناری ئیتالیا ، كهمتر له ساڵێك لهو دورگهیه دهمێنێتهوه، دوای ئهوهی ناكۆكی نێوان نهیارهكانی دهقۆزێتهوهو دهیهوێت سهر له نوێ دهسهڵات بگرێتهوه دهست، بهڵام سهركهوتوو نابێتو نهفی دهكرێتهوهو له 5 ئایاری 1821 له دورگهی (سانت هیلینی زهریای) ئهتڵهسیی به نهخۆشی شیرپهنجهی گهده كۆچی دوایی دهكات و ههر لهوێش ئهسپهردهی دهكهن، بهڵام له ساڵی 1840 تهرمهكهی دههێننهوه بۆ وڵات و له پاریس دهینێژن. |
|
22-03-2012, 05:29 PM
|
بەشداری ژمارە: [40] |
|
سەرپەرشتیاری بەشی گشتی
|
اخلاق
خلق الله الإنسان وجعل له صورتين: صورة ظاهرة وهي الخَلق ، وصورة باطنة وهي الخُلُق ، وكما تفاوت الناس في صورة خَلقهم ما بين حسن وقبيح ، وجميل ودميم ، كذلك تفاوتت صورهم الباطنة المتمثلة في أخلاقهم تمام التفاوت أو أوسع . الخلق وحسن الخلق يعرف فلاسفة الأخلاق الخلق بأنه " الطبع والسجية" ، ولكن ليس كل ما يصدر عن الإنسان من أفعال يدخل تحت مسمى الخُلق ، وإنما يعتبر خُلقا منها ما كان صادرًا عن قصد وإرادة ، وقابلاً للوصف بخير أو شر . وعليه فخلاصة تعريف الخلق هو أنه: هيئة راسخة في النفس ، تصدر عنها الأفعال بسهولة ويسر ، من غير حاجة إلى فكر وروية . فإذا كانت هذه الأفعال محمودة شرعًا وعقلا سُميت خُلقا حسنا، وإن كانت قبيحة مذمومة سميت خلقًا سيئًا. وقال القرطبي في المفهم: الأخلاق أوصاف الإنسان التي يعمل بها غيره ، وهي محمودة ومذمومة ، فالمحمودة على الإجمال أن تكون مع غيرك على نفسك ، فتنصف منها ولا تنصف لها، وعلى التفصيل العفو والحلم والجود والصبر وتحمل الأذى والرحمة والشفقة وقضاء الحوائج والتوادد ولين الجانب ، ونحو ذلك والمذموم منها ضد ذلك. وقال بعضهم : حسن الخلق هو: حالة نفسية تبعث على حسن معاشرة الناس، ومجاملتهم بالبشاشة، و طيب القول، ولطف المداراة. وقيل: هو أن تلين جناحك، وتطيب كلامك، وتلقى أخاك بوجه طليق. وعلى العموم فإن حسن الخلق ملاك الفضائل ونظام عقدها، ومحور فلكها، وأكثرها إعدادًا وتأهيلاً لكسب المحامد والأمجاد، ونيل المحبة بين الناس والاعتداد. ومهما حصَّل الإنسان من الفضائل والخصائص التي تؤهله كفاءته لبلوغها، ونيل أهدافها، كالعلم والأريحية والشجاعة ونحوها من الخلال الكريمة. بيد أن جميع تلك القيم والفضائل، لا تكون مدعاة للإعجاب والإكبار وسمو المنزلة، ورفعة الشأن، إلا إذا اقترنت بحسن الخلق، وازدانت بجماله الزاهر، ونوره الوضاء الباهر، فإذا ما تجردت عنه فقدت قيمتها الأصيلة، وغدت صورًا شوهاء تثير السأم والتذمر. ولحسن الخلق في الإسلام مكانة خاصة ، بل إن النبي صلى الله عليه وآله وسلم لخص رسالة الإسلام بأنها تتميم مكارم الأخلاق كما في الحديث : " إنما بعثت لأتمم صالح الأخلاق" (رواه أحمد وصححه ابن عبد البر) . وآيات القرآن الكريم وأحاديث النبي الأمين صلى الله عليه وسلم تنضح بالأمر بحسن الخلق وتعظيم شأن أهله، وأنهم أكمل الناس إيمانا ، وأقربهم وأحبهم إلى الله ورسوله ، وأن ثوابهم في الدنيا عظيم وفي الآخرة أعظم وأكبر وأكرم. قال النبي صلى الله عليه وسلم : أكمل المؤمنين إيمانا أحسنهم خلقا" رواه الترمذي وحسنه. وقال عليه الصلاة والسلام : " إن من أحبكم إلي وأقربكم مني مجلسا يوم القيامة أحاسنكم أخلاقا ، الموطؤون أكنافا ، الذين يألفون ويؤلفون" وكفى بحسن الخلق شرفا وفضلا، أن الله عز وجل لم يبعث رسله وأنبياءه للناس إلا بعد أن حلاهم بهذه السجية الكريمة، وزانهم بها، فهي رمز فضائلهم، وعنوان شخصياتهم. ولقد كان سيد المرسلين (صلى الله عليه وآله وسلم ) المثل الأعلى في حسن الخلق، وغيره من كرائم الفضائل والخلال. فقد كان أجود الناس كفّا، وأجرأ الناس صدرًا، وأصدق الناس لهجة، وأوفاهم ذمة، وألينهم عريكة، وأكرمهم عشرة، من رآه بديهة هابة، ومن خالطه فعرفه أحبه ، وكما وصفته الصادقة البرَّة أمُ المؤمنين خديجة رضي الله عنها قالت : "إنك لتصل الرحم، وتحمل الكلَّ ، وتكسب المعدوم ، وتعين على نوائب الحق " ، وحسبك أن تذكر ما أصابه من قريش، فبعد أن تألبت عليه، وجرعته ألوان الغصص، حتى اضطرته إلى مغادرة أهله وبلده، فلما نصره الله عليهم، وأظفره بهم، لم يشكـّوا أنه سيثأر منهم، وينكـّل بهم، فما زاد أن قال: ما تظنون أني فاعل بكم ؟ قالوا: خيرًا، أخٌ كريم وابن أخٍ كريم. فقال: أقول كما قال أخي يوسف: لا تثريب عليكم اليوم، اذهبوا فأنتم الطلقاء. وبمثل هذه الأخلاق استطاع أن يملك القلوب والعقول، واستحق بذلك ثناء الله تعالى عليه بقوله عز من قائل: ((وإنك لعلى خلق عظيم)). لقد تمثل الأخلاق فزانها حتى أصبح خلقه القرآن وصار قرآنا يمشي بين الناس ، ثم أمر أصحابه أن يتزينوا بصالحها ويتمسكوا بأحسنها : فعن أبي الدرداء رضي الله عنه قال : قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : " ما من شيء يوضع في الميزان أثقلُ من حسن الخلق، وإن صاحب حسن الخلق ليبلُغُ به درجة صاحب الصوم والصلاة " وعن عبد الله بن عمرو رضي الله عنهما قال : قال معاذ : " يا رسول الله أوصني ، فقال صلى الله عليه وسلم : " استقم وليحسنُنْ خُلقك للناس ". وعن أبي ذر رضي الله عنه قال : قال لي رسول الله صلى الله عليه وسلم : اتق الله حيثما كنت، وأتبع السيئة الحسنة تمحها، وخالق الناس بخلق حسن . وكان حسن الخلق مطلبا نبويا يدعو ربه أن يجمله به ويديمه عليه فكان من دعائه عليه الصلاة والسلام : " اللهم كما حسنت خلقي فحسن خلقي " (أحمد وصححه ابن حبان) ، وكان يقول: " واهدني لأحسن الأخلاق لا يهدي لأحسنها إلا أنت واصرف عني سيئها لا يصرف عني سيئها إلا أنت" (رواه مسلم). لقد صار حسن الخلق مطلبا ملحا للأمة تعود به إلى محاسن الإسلام ، وتظهر به مكارم أخلاقه ، وتسترجع به سالف عزها وسابق مجدها، فقد ملك المسلمون في قرونهم الأولى ـ قرون الخير أعلى مستوى من التربية الأخلاقية ، وكان الناس يدخلون في دين الله أفواجا لما يرون من حسن المعاملة ، وجميل الأخلاق ، و حين بدأ الانحراف عن هذا المنهج القويم وساءت أخلاق الناس ؛ فُقدت القدوة وضاعت القيم ، وتبدلت المفاهيم ، ولقد صدق الإمام مالك ـ رحمه الله ـ حين قال : ( ولن يصلح آخر هذه الأمة إلا بما صلح به أولها). مكارم الأخلاق في أشعار العرب يقال إن لكل شيء نصيبا من اسمه ، وهذا دافع لمعرفة العلاقة بين الآداب والأدب كقيمة خلقية ، ولقد ورد أن الآداب هي: ثروة الأمم الفكرية والحضارية التي تصنع مجتمعًا بشريّا تسوده قيم الخلق والأدب والخير والحق ؛ لذا يحسن سرد أهم ما سطره الشعراء في تناولهم للقيمة الحقيقية للأخلاق في حياتنا . وما من شك أن هزيمتنا السياسية الفاجعة اليوم ، بالإضافة لتدهور مستوانا العلمي والفكري والحضاري .. هي في حقيقتها أزمة خلق وأدب ، أزمة القيم التي بات مجتمعنا الإسلامي يفتقدها بشده في الوقت الراهن ، ربما لأننا أقمنا هذا الحاجز الضخم بين الدين والدنيا . ويمكن أن نفهم هذا المعنى الحقيقي من خلال قول شوقي رحمه الله : فإنما الأمم الأخلاق ما بقيت ... فإن همُ ذهبت أخلاقهم ذهبوا حقاً ، فإن هم ذهبت أخلاقهم ذهبوا وذبحوا وهزموا شر هزيمة . ولنتأمل قول الرسول الكريم صلى الله عليه وسلم : " إنما بعثت لأتمم صالح الأخلاق "، وثناء الله تبارك وتعالى على نبيه أعظم الثناء بقوله: "وإنك لعلى خلق عظيم". فأما عن أهم ما أنتجته قرائح الشعراء ، فسنتخير منها بعض الأبيات التي تدل على مدى أهمية الأخلاق عند القوم وفي حياة الأمم . فهذا صردر يؤكد على أن الحُسن يقاس بالخلق أولاً فيقول : شمائل وبهجة موموقة ... والحسن بالأخلاق ثم الخِلَق كما لا ننسى قول الشاعر : فأدب النفس واستكمل فضائلها ... فأنت بالنفس لا بالجسم إنسان أما صفي الدين الحلي فيزيد على ما تقدم : أن المرء إذا لم يقم منزلته الأدبية في المجتمع على الأخلاق ، كان بناؤه واهي الأساس ، فقال : إذا عدم الفتى خلقا جميلا ... يسود به ، فلا خُـلق الجمال ويلمح أبو العتاهية إلى أهمية مكانة الأخلاق في صون الشرف فينشدنا : هي الأعراق بالأخلاق تنمو ... بقدر أصولها تزكو الفروع ثم ياتي المعري ليعلن تفضيله للأخلاق على تيجان الملوك فجدير بنا أن نقول معه : أُسَرٌ إن كنت محموداً على خلقٍ ... ولا أسر بأني الملك محمود ما يصنع الرأس بالتيجان يعقدها ... وإنما هو بعد الموت جلمود و بالرغم مما هو معروف عن تفاخر العرب بأنسابهم ، إلا أن بعضا من شعرائهم رأوا أن للأخلاق رابطة اجتماعية قد تفوق رابطة النسب ، فهذا البحتري يقول : كم سري تقبل السرو منهم ... واشتباه الأخلاق عدوى وإلف و ربما ذهب أبعد من هذا بقوله : إذا تشاكلت الأخلاق و اقتربت ... دنت المسافة بين العجم و العرب وهو تأكيد لقول رسول الله صلى الله عليه وسلم : "لا فضل لعربي على أعجمي إلا بالتقوى". أما أبو تمام فتفوق صلة الأخلاق عنده صلة النسب في متانتها ؛ لذا فقد رثى غالبا الصفدي بأشد ما يرثي الأخ أخاه فقال : قلت أخي، قالوا أخ من قرابة؟ ... فقلت نعـم .. إن الشكول أقارب نسيبي في عزم ورأي ومذهب ... إذا باعدتنا في الأصول المناسب والعجيب أن غالبية الشعراء ذهبوا ( وإن كان في هذا نظر ) على القول بغلبة الطبع على التطبع ، ومن ثم استحالة تغيير الخلق واكتساب أخلاق جديدة حميدة. و نورد في هذا الصدد قول ابي العتاهية الشهير: كل امرئ متفرد بطباعه ... ليس امرؤ إلا على ما يطبع كما أن العرب اعتبروا عامل الوراثة هو الأهم في تكوين الأخلاق ، واستدل أصحاب هذا القول بقول زهير بن أبي سلمى: فما يك من خـير أتوه فإنما ... توارثه أباء أبائهم قبـل وهل ينبت الخطي إلا وشيجة ... وتغرس إلا في منابتها النخل؟1 و قول التميمي : أرى كل عـود نابتـا في ارومة ... أبى نسب العيدان أن يتغيرا بنوا الصالحينَ الصالحونَ ومن يكن ... لآباء سوء يلقهم حيث ســيٌرا و قول النجاشي : خلائق فينا من أبينا وجدنا ... كذلك طيب الفرع ينمي على الأصل أما النبي المصطفى صلى الله عليه وسلم الذى لا ينطق عن الهوى ، فيقول بإمكانية تغير الطباع واكتساب الأخلاق الفاضلة ، فيقول صلى الله عليه وسلم: " إنما العلم بالتعلم وإنما الحلم بالتحلم" . مما يعني إمكانية تغيير الطبع و السلوك . و قد ورد على ألسنة الشعراء إمكانية اكتساب الخلق الحميد ؛ شريطة وجود القدوة الحسنة ، وأشاروا إلى أهمية عامل التربية والتأديب ، وأكدوا على ان الوازع الديني هو الوحيد القادرعلى إحداث تغير تام وتأثير ملموس في خلق الإنسان ، كما يدل على ذلك قول الحكم بن عبدل : لم أجد عروة الخلائق إلا الـ ... دين ، لما اعتبرت ، و الحسبا ولا ننسى قول الطائي : فجاور كريما واقتدح من زناده ... وأسند إليه أن تطاول سلما وورد للبحتري قول يؤكد فيه بأن الأخلاق تتأثر بالعشرة ، ففى مزاحه لأحد أقرانه يقول : أنت أعديته بحب سعاد ... وكريم الأهواء يعدي الكريما أما ابن التعاويذى ، فقد حذر من سوء القدوة الذى يؤدي إلى التطبع بأخلاق المقتدي به فأنشد بيته الشهير : إذا كان رب البيت بالدف مولعا ... فشيمة أهل البيت كلهم الرقص واختلف الشعراء في وسائل التأديب ، و لكنهم اتفقوا على أن الحر يكفي لتأديبه الترغيب والعتاب ، أما العبد فلا ينجع فيه إلا الترهيب ، فقد جاء في قول ابن دريد : واللوم للحر مقيم ورادع ... والعبد لا يردعه إلا العصا وقال بعضهم : العبد يقرع بالعصا ... والحر تكفيه الإشارة كما أجمع شعراء العرب على ضرورة التهذيب منذ الصغر و منه قول ابن قريع : إذا المرء أعيته المروءة ناشئا ... فمطلبها - كهلا - عليه شديد كما ورد فى الشعر العربى أنه يصعب على المرء إخفاء عيوبه ، ولزهير بن أبي سلمي بيت شهير يقول فيه : ومهما تكن عند امرئ من خليقة ... وإن خالها تخفى على الناس تعلم كثيرة هي القصائد التي تشيد بالقيم الخلقية ، وليس يتسع المجال هنا لحصرها ، ولكن إن فاتك فلا يفوتنك قول الإمام الشافعي في جهاده لنفسه من أجل أن تحظى بالخلق الطيب: إذا سبني نذل تزايدت رفعـة ... وما العيب إلا أن أكون مساببه ولو لم تكن نفسي علي عزيزة ... لمكنتها من كل نذل تحاربه وقوله : يخاطبني السفيه بكل قبح ... يزيد سفاهة فأزيد حلمـا ... كعود زاده الإحراق طيبا ونختم بأحسن الكلام ، كلام المصطفى صلى الله عليه وسلم أو كما قال: " أكثر ما يثقل ميزان العبد يوم القيامة حسن الخلق" .و قوله: " أفضل الناس إيمانا، أحاسنهم أخلاقا ". |
|
| ئامرازهكانی بابهت | |
|
|
